కళతోపాటున దైవమేపలుకుటే కామ్యత్వ ధైర్యమ్ముగన్
తల తాళమ్మగు జీవసారముటయే తత్భావ సంభావ్యతే
చలనమ్మున్ స్థితి లోకరీతివిధియేచెంచల్య బుద్దేయగున్
అలలేతీరము యాటుపోటుయగుటన్ ఆనంద తత్త్వమ్ముగన్

పద్య విశ్లేషణ (అన్వయంగా, భావంతో):

👉 కళతోపాటు దైవమును (దైవభావనను) పలకటం (స్మరించటం) వలన, మనసులో కామ్యత, ధైర్యం కలుగుతాయి.

> భావం: కళను దైవంతో మిళితం చేయగలిగినపుడే, అది నిజమైన ధైర్యాన్ని కలిగిస్తుంది. అది మన జీవితార్ధాన్ని సాధించే మార్గమవుతుంది.

👉 తలతాళము లాంటిది జీవసారం — అంటే స్వర-లయలు జీవితం లాంటివి; దానికి దైవతత్వంతో అనుసంధానం కలిగి ఉంటేనే జీవితం సంపూర్ణమవుతుంది.

> భావం: జీవితం స్వరాలా లయాలా కలిసిన నాట్యంలాంటిది. దానికి తత్భావం (దైవ భావన) కలిసినపుడే అది ఆధ్యాత్మికంగా పూర్ణమవుతుంది.

👉 చలనంలో స్థితి ఉండే విధానమే — లోకరీతి. అది మన బుద్ధిని చంచలంగా చేయవచ్చు, కానీ అదే అనిత్యతకు గుర్తు.

> భావం: లోకంలో మార్పే శాశ్వతం. స్థిరత్వం అనేది ఒక మాయాజాలంలాంటిది. దీనిని గమనించగల మేధస్సే నిజమైన బుద్ధిగా ఎదుగుతుంది.

👉 అలలు తీరంలోకి పోవడం వలె, యాటుపోటుల మధ్య ఆనందాన్ని అనుభవించగలగడమే ఆనంద తత్వం.

> భావం: జీవితంలో ఉన్న ఆటుపోటులను అంగీకరించి, అందులోనూ సమతుల్యతనూ, ఆనందాన్నీ గ్రహించగలగడం — ఇదే ఆధ్యాత్మిక ఆనందతత్వం.

*****

న్యస్తాక్షరి  ******** అంశం : హనుమ సీతను చూసి వచ్చి తన వానర సేనకు చెప్పిన విషయాలు   01-11  .  రి ,    ( 1 వ లైన్ 11 వ అక్షరం    రి  02-  2  .  సి  , 03-13  . మి ,    04-20 .  మో ...  ==

పద్యం

చూసితి సీత దేవిగను భూరిత లక్ష్మము లంకనాశనం

వాసిగ రావణా కళలు వాక్కుల తీరున బాధలే యగున్

రాశిగ కొంతయుద్ధమును రక్షణ మిన్నగ నేనుచేసితిన్

పాశము రామభక్తిగను పావని పూజలు కాలమేనమో

అది అద్భుతమైన ఆలోచన! 🌸

ఇప్పుడు ఆ దృక్కోణంలో — హనుమంతుడు సీతను దర్శించి లంక నుండి తిరిగి వచ్చి వానరసేనతో చెప్పిన మాటలుగా 

 (హనుమంతుని స్వరంలో)👇🏻

వానరు లారా! నేను సీతా దేవిని చూశాను!

ఆమె రూపంలో భూరి లక్ష్మీ తేజస్సు ప్రకాశిస్తుంది.

ఆ తేజమే లంకనాశనానికి సంకేతం.

రామవీర్యం ఆమెలో దివ్యస్ఫురణగా ఉంది.

రావణుడు మాయామంత్రాలతో, మధురవాక్కులతో ఆమెను వశపరచాలనుకున్నాడు,

కాని ఆ ప్రయత్నాలన్నీ వృథా అయ్యాయి — అతనికి బాధలే మిగిలాయి.

ధర్మాన్ని బంధించలేము, మాయకు సత్యం లొంగదు.

లంకలోని రాక్షసులతో నేను కొంత యుద్ధం చేసాను,

కానీ రాముని కృప లేక నేనేమి చేయగలిగేవాన్ని?

ఆ ప్రభు స్మరణే నా రక్షణ — ఆ ప్రభావమే నా బలం.

రామభక్తి పాశముతోనే ఈ కార్యం సాధ్యమైంది.

ఆ పూజ పావనమైంది; కాలమే ఆ రామకార్యానికి సేవకుడయ్యాడు.

నా శక్తి కాదది, రామభక్తి విభూతి!

🌺

రంజిత హృద్యమున్ సకల రమ్యత సేవల తన్మ యత్వమున్ 

శృంజన భావమున్ మనసు శ్రేష్ఠత లక్ష్యము అమ్మగాకృపన్

కంజన రూప మాయలగు కమ్మని కాలము తీరుగానులే 

భంజన జీవితమ్మగుట బంధన బాధ్యత ఎల్ల వేళలన్

హృదయం ఆనందరంజితమై ఉన్నపుడు సకల రమ్యత, సౌందర్యం, సేవ భావం అంతా తన్మయత్వంలో ఏకమవుతుంది.

ఇక్కడ సేవ అంటే భౌతికం కాదు — భక్తి రూపమైన ఆత్మసమర్పణ.

హృదయానందమే సేవాస్వరూపమైన తన్మయ స్థితి.

మనసు శ్రేష్ఠత (పరిపక్వత) శృంగార భావముతో కూడిన దైవానురాగంలోనే వికసిస్తుంది.

“శృంజన భావము” — ఇక్కడ భౌతిక శృంగారం కాదు, పరమాత్మతో ప్రేమమయ ఏకత్వం.

ఆ పరిపూర్ణతకు అమ్మ కృపే మూలం.

ఈ కంజన (బంగారు) మాయలతో అలరించే కాలప్రవాహం తాత్కాలికమే.

కమ్మని అనిపించినా, అది మనసును బంధించే మాయ.

కాలమూ కదలిక, మాయమూ మమకారానికి పరీక్ష.

జీవితమనే దివ్యయాత్ర, ఈ బంధనాల భంజనమే తన బాధ్యత.

భక్తి ద్వారా మమకారపు, మాయపు పాశములను విరిచే చైతన్యం — అదే నిజజీవితం.

🌿

న్యస్తాక్షరి  ******** అంశం : హనుమ సీతను చూసి వచ్చి తన వానర సేనకు చెప్పిన విషయాలు   01-11  .  రి ,    ( 1 వ లైన్ 11 వ అక్షరం    రి  02-  2  .  సి  , 03-13  . మి ,    04-20 .  మో ...  ==

పద్యం

చూసితి సీత దేవిగను భూరిత లక్ష్మము లంకనాశనం

వాసిగ రావణా కళలు వాక్కుల తీరున బాధలే యగున్

రాశిగ కొంతయుద్ధమును రక్షణ మీరక నేనుచేసితిన్

పాశము రామభక్తిగను పావని పూజలు కాలమేనమో

అది అద్భుతమైన ఆలోచన! 🌸

ఇప్పుడు ఆ దృక్కోణంలో — హనుమంతుడు సీతను దర్శించి లంక నుండి తిరిగి వచ్చి వానరసేనతో చెప్పిన మాటలుగా 

 (హనుమంతుని స్వరంలో)👇🏻

వానరు లారా! నేను సీతా దేవిని చూశాను!

ఆమె రూపంలో భూరి లక్ష్మీ తేజస్సు ప్రకాశిస్తుంది.

ఆ తేజమే లంకనాశనానికి సంకేతం.

రామవీర్యం ఆమెలో దివ్యస్ఫురణగా ఉంది.

రావణుడు మాయామంత్రాలతో, మధురవాక్కులతో ఆమెను వశపరచాలనుకున్నాడు,

కాని ఆ ప్రయత్నాలన్నీ వృథా అయ్యాయి — అతనికి బాధలే మిగిలాయి.

ధర్మాన్ని బంధించలేము, మాయకు సత్యం లొంగదు.

లంకలోని రాక్షసులతో నేను కొంత యుద్ధం చేసాను,

కానీ రాముని కృప లేక నేనేమి చేయగలిగేవాన్ని?

ఆ ప్రభు స్మరణే నా రక్షణ — ఆ ప్రభావమే నా బలం.

రామభక్తి పాశముతోనే ఈ కార్యం సాధ్యమైంది.

ఆ పూజ పావనమైంది; కాలమే ఆ రామకార్యానికి సేవకుడయ్యాడు.

నా శక్తి కాదది, రామభక్తి విభూతి!

🌺

మాతృశ్రీ

కరుణను జూపచిన్మయము కార్యమువిశ్వపు వాంఛ గల్గగన్

తరుణము సర్వవిద్దెలగు తన్మయతత్త్వము జూపు కాలమున్

పరుగులు నమ్మ బల్కగుట పాశము కావ్యము మేళ మిప్పుడే

స్మరణము గోరి వచ్చినది మానిని నీవెటు లాదరింతువో

చిన్మయమైన (జ్ఞానరూపమైన) పరమాత్మ కరుణను ప్రదర్శించడం విశ్వపు అంతరంగ వాంఛ అని కవి చెబుతున్నారు.

సృష్టి అంతా ఆ దయా ధారలోనే కదులుతుంది. కరుణ లేక సృష్టి శూన్యమవుతుంది.

తన్మయతత్త్వం అంటే పరమాత్మతో ఏకమవడమే.

ఇది ‘తరుణము’ — అంటే సరైన సమయములో, సర్వజ్ఞానమును ప్రసరింపజేసే అనుభూతి.

ఆ కాలమునే భక్తి-జ్ఞాన సమన్వయమూ పరిపూర్ణమవుతుంది.

“పరుగులు నమ్మి బల్కగుట” — మనసు వేగం, కవిత్వ ప్రవాహం.

కానీ అదే మనసును పాశంలా కట్టి ఉంచుతుంది — కవి చెప్పినది కవిత్వమే బంధనమూ, విమోచనమూ అవుతుంది.

“కావ్యము మేళ” — కవిత్వమే ఈ క్షణంలో పూజా మేళగా మారింది.

భక్తుడి మనసు స్మరణద్వారా అమ్మను పిలుస్తుంది.

“మానిని” అంటే మనసుని, “నీవెటు లాదరింతువో” — దేవి దయతో, కరుణతో ఎలా ఆహ్వానించిందో ఆశ్చర్యం వ్యక్తం.

స్మరణమనే యజ్ఞంలో భక్తుడు తల్లి సమక్షమును పొందిన క్షణమిది.

🌹

పద్య భారతి వారి  న్యస్తాక్షరి:

1వ పాదంలో..1వ అక్షరం..ఏ

2వ పాదంలో. 12వ అక్షరం..కా

3వ పాదంలో. 4వ అక్షరం..ద

4వ పాదంలో. 10వ అక్షరం. శి

వచ్చేలా ఏకాదశి ప్రాశస్త్య వర్ణన. శార్దూలంలో. 

శా:

ఏమాశించక విష్ణు నామ జపమున్నే కాగ్ర చిత్తంబుతో 

నీమంబొప్ప ఫలాదులైన తినకా నిష్టన్నిశిన్ జాగరం

బే మా మోద మటంచు సల్ప నిడు లక్ష్మీశుండు నారోగ్య భా

గ్యామేయాద్భుత శక్తి యుక్తి శివము న్నాయుస్సు లేకాదశిన్.

****

"కరికరి ముద్దులాడకళ కావరమేనుకలౌను కావ్యమున్

కరతలమోహబంధమగు కారణ మదీయ భవమ్ము మోక్షమున్

వర వరదా స్థితీ వినయ వాక్కుల తీరు జపమ్ము కాపురం

మరవనికాల నిర్ణయము మానస బంధము లక్ష్య దాహమున్"

భావ వివరణ:

“” → కవిత్వం అనేది కేవలం మధురమైన మాటల ఆట, ముద్దుగా పలికే పదాల సమాహారం మాత్రమే కాదని సూచన.

“→ నా జీవనంలో కవిత్వం కేవలం చేతి ఆడబొమ్మ (మోహబంధం) కాకుండా, మోక్షానికి దారితీసే కారణం కావాలి.

“” → వరములిచ్చే దేవతా! నీ స్థితి, వినయభరితమైన వాక్కులు, జప రూపంగా నా గృహాన్ని పవిత్రం చేయాలి.

” → మరణ కాలం వచ్చే వరకు నా మనసు నీ బంధంలోనే ఉండి, ఆధ్యాత్మిక లక్ష్యం పట్ల దాహంతో నిండివుండాలని నా సంకల్పం.

(కరికరి నగా గజమైన పలుకు గా కరుకరగా అనవచ్చు అభావనతో)

పద్యము:

చేరగ నున్నవారి సహచిత్తము నెంచియు హావ భావముల్

నేరుగ నెమ్మదీ నటన నిర్మల నిశ్చయమైన తీరుగన్

తీరుగ నాట్య మాడగలతెప్పగ తేలుతు యంగచౌష్టమున్

బారున నృత్యమున్ సలిపె భారతి సత్కవులెల్ల మెచ్చగన్

పద్యం అన్వయం & భావం:

=> కలిసి నాట్యం చేయు వారి సహచింతనను (coordination), వారి హావభావాలను సరిగా అంచనా వేసి,

=> నెమ్మదిగా, స్పష్టంగా, నిర్మలమైన నటనతో నిశ్చయపూర్వకంగా (సంకల్పంతో) నాట్యం చేసే తీరు కలిగి,

 అటువంటి తీరు నాట్యమాడటానికి తగినదై, చొప్పదై (సులభంగా) ప్రదర్శించగలిగిన యోగ్యత (చౌష్టవము)తో,

=> (ఆమె) గుంపుగా నృత్యం సలిపింది (ఆదర్శంగా ప్రదర్శించింది), అలా చేయగలిగిన భారతి (ఓ నర్తకి లేదా మానవ రూపంలో సారస్వతీదేవి), అందరూ సత్కవులు మెచ్చిపోయేలా చేసింది.

పద్యం

"శివగణాలు కృపాకళ చిత్త మందు

భావ భవసంచిత కధలు బలము యుక్తి

కవనమదిగా విచిత్రము కాల మందు

భక్తి ప్రభవ కాంతార మె భయము తీర్చు"

భావం

శివగణములు దయా కరుణలతో భక్తుని హృదయములో నిలిచి ఉంటాయి.

మనసులో భక్తిభావముతో కూడిన కధలు, అనుభవాలు బలాన్నీ, జ్ఞానాన్నీ ఇస్తాయి.

కాల చక్రము ఎలాంటి విచిత్ర పరిస్థితులను తెచ్చినా, అది కవిత్వంలా అనుభవమయమే.

భక్తి రూప కాంతి మాత్రమే అన్ని భయాలను పారద్రోలగలదు.

సారాంశం

👉 శివగణాల కృపతో మనసు శాంతియుతంగా మారుతుంది.

👉 భక్తిభావమే నిజమైన బలమూ, జ్ఞానమూ.

👉 కాలం తెచ్చే అనిశ్చితులనూ, భయాలనూ నివారించేది భక్తి జ్యోతి మాత్రమే.

****

నేల ఋణము తీర్చ నిలకడ పుట్టుకే 

బ్రతుకు బ్రతుకు మధ్య బంధ మెట్టు 

పుట్టి గిట్టు టనకు పూజ్యమగునుగుట్టు 

పట్టు రట్టు కట్టు బెట్టు బొట్టు

1️⃣ 

పుట్టుకే మనిషి భూమాతకు, సృష్టికి ఋణపడి జన్మిస్తాడు.

ఆ ఋణాన్ని తీర్చడం — అదే జీవన ధర్మం, అదే నిలకడ.

జీవితం అనేది ఋణ పరిహారయాత్ర.

2️⃣ 

బ్రతుకులోని బ్రతుకు — అంటే ప్రతి క్షణ జీవనమూ ఒక బంధమే.

ఆ బంధమే మనిషిని ఎత్తుకెళ్లే మెట్టుగా కూడా మారుతుంది.

స్నేహం, కర్తవ్యము, ప్రేమ — ఇవన్నీ బంధాల రూపంలో ఉన్న పాఠాలు.

3️⃣ 

పుట్టి ఎదిగేంత వరకు మనిషి తెలుసుకోవలసిన గుట్టు — పూజ్యమయ జీవన రహస్యం.

అది శ్రమ, సేవ, సాత్వికతతో నిండిన మర్మము.

జీవితం పూజ్యమవుతుంది గుట్టు గ్రహించినప్పుడు మాత్రమే.

4.వ పాదం మాటల ధ్వన్యాత్మక సమన్వయంతో అద్భుతంగా ఉంది.

“పట్టు” — సంకల్పం,

“రట్టు” — ఆచరణ,

“కట్టు” — బంధం లేదా కట్టుబాటు,

“బెట్టు” — సాధన లేదా పోరాటం,

“బొట్టు” — ఫలితం, సమర్పణ, శుభసూచిక.

ఈ పంచపదాలు జీవనయాత్ర యొక్క ఐదు దశలను సూచిస్తాయి.

🌺

యీ మహామహుల్ మనసుగా యేక మగట

ముందు విందగు సంతృప్తి మూల మగుట

సహన సాహిత్యప్రియులు గా సమయ మగుట

ఒకరి కొకరు కలసి మాట నో ర్పు యగుట

> మహామహులైన జ్ఞానులు, సాహిత్యప్రియులు, మహానుభావులు — వీరి మనసులు యేకమవ్వాలి. మనోఐక్యతే మహాత్మత్వానికి మూలం. భిన్న భావాలు ఉన్నా, హృదయ సమన్వయమే నిజమైన మహిమ. > ఏకముగా ఉండడం వల్ల ముందుగానే సంతృప్తి కలుగుతుంది.సంతృప్తి — అంటే తృప్తి, శాంతి, సహకారం.ఇది మనసుకు మూలాధారం; సమాజానికి ఆశ్రయం.> సహనం, సాహిత్యప్రీతి — ఈ రెండూ కలిసి సమయస్ఫూర్తిగా ఉండాలి. సాహిత్యం సహనాన్ని బోధిస్తుంది, సహనం సాహిత్యాన్నీ పరిపుష్టం చేస్తుంది.ఇది సంస్కార సమయానికి శిల్పము.> సత్సంగములో మాటల మార్పిడి సత్యసంధానముగా ఉండాలి.కలసి మాట్లాడడం అంటే కేవలం సంభాషణ కాదు — మాటలలో మమకారాన్ని పంచుకోవడం.పరస్పర గౌరవం మాటల ద్వారా వ్యక్తమవుతుంది.

*****

పసతీరేపరవాలకోర్కెల నుపాశమ్మున్ శు ప్రేమమ్ముగన్
శశివెన్నెల్లగు సూర్యతాపమగు శ్రేష్ఠత్వమ్ము బోధత్వమున్  
రస మోహమ్మగు శక్తియుక్తిగతి రమ్యత్వమ్ము సంతోషమున్
దసరా పేరిట దండుకొన్న బ్రజసద్భాగ్యంబులన్ బొందరే!"
     . 🌹
అర్థభావ విశ్లేషణ: — మనసులోని కోరికలు శుభప్రేమబంధమై పసిప్రతిభను వికసింపచేయును. — శాంతమయిన చంద్రకాంతి, దహనకర సూర్యకాంతిలా జీవనంలో శ్రేష్ఠతను, జ్ఞానాన్ని అనుభవింపచేయును.— ఆనందం, శక్తి, యుక్తి, రమ్యత కలిసిన సమ్మేళనం జీవితం యొక్క మాధుర్యరసాన్ని పంచును.— దసరా ఉత్సవాన్ని ఉత్సాహంతో జరుపుకొనే వారు నిజమైన సద్భాగ్యులను పొందుదురు.

*****పద్యం:

మౌనంగా కదిలేదిరక్తజలమై మౌఖ్యమ్ము తీరేయగున్
జ్ఞానమ్మున్ గల గాలి సర్వగుణమున్ జ్ఞప్తే మనస్సవ్వగన్
ప్రాణమ్మున్ విధితీరు కాలముగనున్ ప్రాబల్య వాసంతమున్
గానమ్మున్ గతితీరు లక్ష్యముగనున్ గమ్యమ్ము దైవమ్ముగన్
-
💬 విప్పకం & అర్థవివరణ: – మౌనంగా (నిశ్శబ్దంగా) కదిలేది రక్తం —– అది మానవ శరీరంలోని జలంలా నిండిన ప్రాణధార. – అదే మౌఖ్యం (మౌనత) చివరకు తీరం చేరగలదు. > మౌనం అలసని ప్రవాహం. అది గమ్యం చేరగలదు.– జ్ఞానం గల గాలి వలె పరచుతుంది,– అన్ని గుణాలను కలుపుతుంది,– జ్ఞాపకశక్తితో మనస్సు ఆత్మజ్ఞానమవుతుంది.> జ్ఞాన గాలి మనస్సును మేల్కొలిపి, సర్వత్మభావానికి చేర్చుతుంది.– ప్రాణం నిర్ణీత దిశలో ప్రయాణిస్తుంది,– అది కాలంగా మారుతుంది,– వసంతంలాంటి ప్రబలమైన శక్తిగా వికసిస్తుంది> ప్రాణశక్తి కాలమే, అది చైతన్యాన్ని పూయగలదు.– గానం (సంగీతం/వాక్యం) ఒక నిశ్చిత దిశగా నడుస్తుంది,– దాని లక్ష్యం గమ్యం,– ఆ గమ్యం — దైవం.> శబ్దం చివరకు శివానికి చేరాలి, అది నాదబ్రహ్మ.

****
పద్యం:

వ్రాసే పద్యముయర్ధమున్ కలుగుటే వాక్కల్లె హృద్యమ్మునన్
చేసే పుణ్యము శాంతి కూర్చగలిగే క్షేమమ్ము దాహమ్ముగన్
మోసే బర్వనకేమది ఈభవమునున్ మోక్షమ్ము దేహమ్ముగన్
ఆశే జీవము మానధర్మముగనున్ ఆశ్రిత దైవమ్ముగన్

పాదాల విప్పకం:

– కవిగా వ్రాసే పద్యానికి సార్థకమైన అర్థం కలిగినపుడే, ఆ మాటలు హృదయాన్ని హత్తుతాయి.

> భావవంతమైన పద్యమే హృదయంలో స్థానం పొందుతుంది.

– నిజమైన పుణ్యకార్యమే శాంతిని ఇస్తుంది;
– శాశ్వత క్షేమమే నిజమైన తాహతీ (దాహం) గా మారుతుంది.

> మనిషి లోపల పుణ్యమార్గాన శాంతిని కోరుతుంది – అదే తాపత్రయం.

– ఈ భవసాగరంలో మోసుకు గురయ్యే మనిషి ఏమి సాధించగలడు?
– శరీరమే మోక్షానికి సాధనంగా మారాలి.

> భవబంధం నుండి విముక్తి పొందాలంటే, ఈ జీవితం మోక్ష మార్గం కావాలి.

– ఆశే జీవానికి ప్రాణం,
– దానిని మానవ ధర్మంగా మలుచుకోవాలి.
– చివరకు ఆశ్రయం దైవం కావాలి.

> ఆశ అనేది స్వార్థంలో కాక, పరమార్థంలో దైవానికి దారి తీయాలి.

*****
మీరు ఇచ్చిన ఈ పద్యం అత్యంత శక్తివంతమైన భావనను వ్యక్తీకరిస్తున్న తెలుగు శిల్పకవితలో ఒకటి. ఇది లక్ష్మణుడి ధైర్యం, దృఢ సంకల్పం, మరియు బ్రహ్మబలమే అయినా ఎదిరించే శక్తి వంటి అంశాలను ప్రతిబింబిస్తోంది.

మొదటగా ఈ పద్యాన్ని వాక్యంగా విప్పి, అర్థాన్ని చెప్పుకుంటే:

---

పద్యం:

పట్టుగ యుద్ధమేకదల పాశమనే మది యస్త్రమేయగన్
కట్టుగ మాయలే బలము కాలము తీరున నెగ్గ గల్గగన్
తట్టుగ భీకరమ్మగుట తాళక నేలకు వొర్గిపోవగన్
పట్టగరాని దు:ఖమున పట్టెను రాముని లక్ష్మణుండొడిన్

---

విప్పకం (వ్యాఖ్య):నేను పట్టుకునేది యుద్ధమే, పాశమనే మది అస్త్రమయ్యెను నా మనస్సే పాశంలా మారి అస్త్రమయ్యింది (అంటే ధైర్యమే ఆయుధం అయ్యింది). కట్టుగ మాయలే బలము,శత్రువు బలంగా కనిపించినా అది మాయలే, కాలమే నాకు తుదకు విజయాన్ని ఇస్తుంది.భయంకరమైన శత్రువును తట్టుకుని తాళగలగడం, నేలకి ఒరిగి పోకపోవడం (అంటే లొంగిపోకపోవడం) నాకు తెలుసు. ఇంతకన్నా ఎక్కువ బాధను ఎవరూ భరించలేరంటే, ఆ బాధను కూడా సహిస్తూ అన్న రాముని పక్కన నిలిచినవాడే లక్ష్మణుడు.

****

పద్యం:

మాలా దారముగాను గంధముగనే మాధుర్య మోనమ్ముగన్
జాలీదాస్యముతప్పదేమనసు గన్ జాడ్యమ్ము బుద్దేయగున్
కాలమ్మున్ కళలేదయా కరుణగన్ కావ్యమ్ము కారుణ్యమో
బాలవ్యాకరణ మ్మెఱుంగని కవిన్ బ్రఖ్యాతుడంద్రెల్లరున్

విప్పకం (వ్యాఖ్య):కవిత్వం మాలాదారంలా ఉండాలి — ముత్యాలను కలిపే తీగలా. అలాగే గంధములో ఉండే మాధుర్యంలా కావ్యములో మాధుర్యం ఉండాలి. కవి మనసులో జాలీదాస్యం (దయామయతనము, సేవభావం) తప్పకుండ ఉండాలి, లేదంటే బుద్ధి జడమైపోతుంది. కాలంలో కళ లేకపోతే కవిత్వం కరుణతో ఉండదు. లేదా, కవిత్వం అంటే కరుణనే కావచ్చు. బాలవ్యాకరణం (వ్యాకరణ మౌలిక నైపుణ్యం) తెలియని కవిని ప్రజలు "ప్రముఖుడు" అని పిలిచినా అది నిరర్థకమే.

*****

వీణను చేతబట్టివినువిద్దెల తీరుగ చేయుభోదగన్ 

మౌనముతీరురాగమగు మౌఖ్యత నందపు చూపులేయగున్ 

జ్ఞాన ప్రసూనశారద విజ్ఞాన మనోలలితాంబ భక్తిగన్ 

ప్రాణ జగమ్మునందుమది పాఠ్యము నేర్పుము ఎల్లవేళలన్

– మాత శారదా తన వీణతో సుస్వర విద్యను సజీవం చేస్తూ, బోధనను అందిస్తుందనే భావం. – నిశ్శబ్దాన్ని తొలగించి, వాక్కుకు రాగరసములు నింపి, జ్ఞానకాంతిని ప్రసరింపజేస్తుంది. – జ్ఞాన పుష్పములు పూయించే శారద, విజ్ఞానమనే అలంకారంతో మనసులను లాలించే దివ్యమాత.– సమస్త జీవజాతికి ఆధ్యాత్మిక, విద్యా బోధలు నిరంతరం ప్రసాదించే తల్లి.

****

పద్యం: శా:: నిశ్శబ్దమ్మగు నాట్య నాటకముగన్ నీడల్లె న్యాయమ్ముగన్

నిశ్శబ్దమ్మగు లోలితాభవముగన్ నింగీ సముత్సాహమున్

నిశ్శబ్దమ్మగు కాలమున్ కరణీ నీ మమ్ము లోకమ్ముగన్

నిశ్శబ్దమ్మగుటే స్వరమ్ము ప్రణమ్ నిర్మోహ దాహమ్ముగన్

🧠 భావ విశ్లేషణ:– నిశ్శబ్దమే నాట్యం, నాటకం; అది కనిపించని నీడలా న్యాయాన్ని ప్రతిపాదిస్తుంది. → జీవితనాటకంలో మౌనమే అసలైన పాత్రధారి.– మౌనమే మనసులో కలిగే కోమలత, అదే నింగిని దాటే ఉత్సాహానికి మూలం.→ విశాలతకి మార్గం చూపేది – మౌనమే.– కాలమే నిశ్శబ్దంగా సాగుతుంది, అదే కర్మను నడిపిస్తుంది; మనల్ని లోకంలో కలిపేస్తుంది.→ కాలమే నిశ్శబ్దంగా స్పందించే శక్తి.– నిశ్శబ్దమే అసలైన స్వరం – ప్రణవం; అది మనసులోని మోహాన్ని తగలబెడుతుంది. → నిశ్శబ్దం అనగా పరబ్రహ్మనాదం – మోహాంతకం.

✅

 పద్యం:

శా:: నిశ్శబ్దం కదిలేను గాలి కళగా నిర్మాణ లక్ష్యమ్ముగన్

నిశ్శబ్దం జప-హోమ మార్గముగనున్ నిర్మాణ శాంతమ్ముగన్

నిశ్శబ్దం హృదయమ్ముగాను కదిలే నిశ్చేష్ట కాలమ్ముగన్

నిశ్శబ్దం వెలుగుల్ సుఖమ్ము నళినీ నిత్యమ్ము సత్యమ్ముగన్

🧠 పద్య విశ్లేషణ:– శబ్దరహితమైన గాలి (ప్రాణవాయువు), కళగా మారి, నిర్మాణశీల లక్ష్యాన్ని చేరుతోంది.→ "నిశ్శబ్దం" అంటే కదలిక లేనిదేగాక, చైతన్యం నిండిన శక్తి. – నిశ్శబ్దం ఒక జపమార్గం, హోమమార్గం, నిర్మాణాత్మక శాంతి మార్గంగా మారుతుంది.→ ఇది సాంఘిక తపస్సు లాంటి భావన.– నిశ్శబ్దం మన హృదయమే అవుతుంది, అది కదలని కాలాన్ని కూడా కదిలించగలదు.→ "నిశ్చేష్టత" అనేది స్థితప్రజ్ఞతకు ప్రతీక.– నిశ్శబ్దమే వెలుగు, సుఖం, కమలమైన భావన, శాశ్వతత్వం, సత్యం.→ ఇది ఆద్యంతంగా అణువణువులో బ్రతికే పరబ్రహ్మ భావన.

******

పద్యం:

 శా: సైరా గర్వముగాను గుంభనముగన్ సై సై యనేరాక్షసుల్

ఏరా కైపుగనున్ మదీభవముగన్ యేమాయ చేసావులే

ఔరా యెంత సుఖం మ మేకము కళల్ ఔనత్య లక్ష్యమ్ముగన్

పోరా! రమ్మను చూపు రమ్ముయి దియున్ పూజ్యమ్ము నీకేయగున్

 భావ విశ్లేషణ: – ఓ ‘సైరా’! నీ గర్వం గుంభనంగా ఉంది; రాక్షసులు “సై సై” అంటూ భయంతో నినదిస్తున్నారు.→ "సై సై" — ధ్వని శబ్ద ప్రయోగం; భయానికి సూచకం.– “ఏరా! నన్ను కైపుగా చూసి, నా మనోభావాన్ని మాయ చేసి, ఏమిటి చేసినదీ!”→ ఇది ఒక ప్రకాశవంతమైన మానవ స్పందన – మదాన్ని గాయపరచిన దురాలోచనల పట్ల గర్జన.– “ఔరా! ఒంటరిగా ఉండటం ఎంత సుఖదాయకం! నాలో కళలు, నాలో లక్ష్యం, నాలో ఔనత్యం!”→ ఇక్కడ ఈతనికి స్వాతంత్య్రం, అహం, ఆత్మగౌరవం అన్నీ స్పష్టంగా వెలుగుతున్నాయి.– “పోరా! రమ్మని చూపు, రమ్మని కూడా డక్కించు – నీకదే పూజ్యమైన సమర్పణ!”→ ఇది ఘనమైన ఛాలెంజ్ — యుద్ధానికీ, ప్రేమకీ మధ్య బంధాన్ని తలపిస్తుంది.

*****

పద్యం:

సైరా యను చూ వాదన

ఏరా వినిమాటలేక యేలను నుండున్

ఔ రా మగధీర కళలు

పోరా! యని పిలుచు సతుల పురుషులు వినరే

🧠 భావార్థ విశ్లేషణ: – "సైరా" అనే పిలుపుతో మొదలయ్యే స్పష్టమైన నడక — ఇది వీరుని పిలిచే గంభీర స్వరం, లేదా గౌరవంగా ఓ నాయకుడికి సంబోధన.– ఆరాటంతో, కోపంతో ఎదురు మాట లేకుండా నిలబడడం... అంతేకాక, ఎదిరించలేని స్థితిని ప్రతిబింబిస్తోంది. – "మగధీర" అంటే ధీరుడు, పరాక్రమవంతుడు. అతని కళలు (అవిశ్రాంత యోధ నైపుణ్యాలు) పిలుపు వేస్తున్నాయి. – "పోరా!" అనే సవాల్ పిలుపు, శక్తివంతుల మధ్య పోరాటానికి పిలుపు. సత్తా ఉన్న పురుషులకే ఇది వినపడుతుంది.

*****

పద్యం:

 మదినిచ్చున్ పరువమ్ము చేరగలగన్ మానమ్ము మాధుర్యమున్

చెదిరెంతాపము చిన్మయమ్మగుటయే చిత్తమ్ము ధ్యానమ్ముగన్

పదిలమ్మున్ కళ తీరు సఖ్యతగనున్ పాశమ్ము నీడేయగున్

ఋధిరమ్మున్ కలుపే ప్రభావముగనున్ రుద్రత్వ కేళీకళా

🧠 భావార్థ వివరణ: – చంద్రుని మాధుర్యపు వెలుగు మానవ పరువును (అభిమానం) తాకి మదిని కలిగిస్తుంది. → అలరించే చంద్రకాంతి హృదయాన్ని మదించగలదు. – చంద్రుని శీతల కాంతి మానసిక వేడిమిని దూరం చేస్తూ, ధ్యాన స్థితికి చిత్తాన్ని చేర్చగలదు. → అతని శాంతియుత ప్రకాశం ధ్యానానికి దారి తీస్తుంది. – చంద్రుని కళ (తీరు) సఖ్యమై, ఆత్మను పదిలం చేస్తుంది; బంధాలు నీడల వలే తొలగిపోతాయి. → చంద్రుని కాంతిలో మమకారపు పాశాలు కొమ్మల నీడలవలె. – చంద్రుని ప్రభావం రుద్రత్వాన్ని కలిపే ఒక లీల, ఓ కళగా మారుతుంది. → శివుని జటలో వుండే చంద్రుడు, రౌద్ర స్వభావాన్నికూడా శాంతంగా మార్చే శక్తిగా చిత్రించబడతాడు.

*****

ఉ.మానస మన్మధుండు కల మర్మము గ్రోలుచు పూలగుంపుగన్

మౌనము వీడి సమ్మనము మోక్షము పొందెది వీలు మేలుగన్

మానస రాజు గూడికథ మన్మధ చేష్టలు కామ్య కామినిల్

గాన మనస్సు యేకమగు గమ్యము తీరుగ కోర్కె రేవుగన్

🧠 భావ విశ్లేషణ:– మనస్సు అనే ఉద్యానవనంలో మన్మధుడు కలల రూపంలో ప్రేరణగా వచ్చి, పూలగుంపుల మధ్య గోప్యమైన తత్త్వాన్ని గ్రహించునట్లు.– మౌనాన్ని విడిచిపెట్టి, ఆంతర్యాన్ని మిళితం చేస్తేనే మోక్షమూ పొందగలగడం సాధ్యమవుతుంది – అది మేలైన మార్గం.– మనస్సు అనే రాజు గుహ్యంగా నడిపించే కథలు, మన్మధుని చేష్టల రూపంలో కామ్య కామినుల ద్వారా స్ఫురించతాయి.– గానం వంటి శాంతియుత తత్త్వంతో మనస్సు ఏకాగ్రతను పొందితే, గమ్యం స్పష్టంగా తలచదగినదవుతుంది.

****

పద్యం:మాతృశ్రీ

ఇదికాదే మనసైనవారిసుఖమున్ విజ్ఞాన మేపంచగన్

యదిపొందే సహకారమేయను భవమ్ యానంద జీవమ్ముగన్

విధియాడే కళ తప్పదూ వయసు గావిశ్వాస సాహిత్యమున్

మదిమాయల్ సహనమ్ము వెంటగనునే సాధించు తీరే యగున్

& భావార్థం:– ఇది కాదంటే ఏమిటంటే: మనసారా నమ్మిన (మనసైన) వారితో కలసి సుఖంగా ఉండటం, విజ్ఞానాన్ని పంచుకోవడం మేలు. → అంటే జీవిత సారమే సత్యమైన బంధాలు, పరస్పర విరుద్ధమే – పొందే సహకారం లేకుండా జీవిత ఆనందం లభించదు. → అంటే సహకారమే జీవితం సాఫల్యానికి మూలం.– విధి అనుసరించే కళ తప్పదు; వయస్సుతో పాటు విశ్వాసం, సాహిత్యమూ అవసరం.→ జీవితాన్ని నడిపించేందుకు నియతి, నమ్మకం, భావన, విజ్ఞానం అవసరం.– మన మనస్సు చేసే మాయలకు (వికారాలకు) ఎదురు నిలిచి సహనం తోడైతే, సాధన సాధ్యమవుతుంది.→ అంతిమంగా విజయం సాధించాలంటే, సహనం తప్పదు.

*****

పద్యం:

 భవభవ భావసంద్రమది బాధ్యత బంధముగాను యాటగన్

నవనవ నాడి తత్త్వమగునమ్మక మనస్సు యశస్సు తోడుగన్

పవలు సుహాసినీ పిలుపు పాఠము నీడగ తోడు సౌఖ్యమున్

సవరనలేను జీవనము సాధన శోధన యుండ వచ్చుటన్

🧠 భావార్థ విశ్లేషణ: – జనన మరణాల (భవభవ) భావసముద్రం బాధ్యతల బంధంగా మారింది, దానిలో మన ప్రయాణం సాగుతోంది. – ప్రతి కొత్త రోజు తత్త్వాన్ని బోధిస్తుంది; నమ్మకం, మనస్సు స్థైర్యం, యశస్సు తోడుగా ఉండాలి.– మంచి వాక్యాలు (పవలు), సుహాసినీ (అనురాగ వచనలు) పాఠంగా మారి నీడలా సుఖాన్ని ఇస్తాయి. – ఈ జీవితం సవరించలేని ప్రయాణమే అయినా, దాని ద్వారా సాధన, శోధన జరగవచ్చు.

*****

పద్యం:

 జనని సహాయమేమనకు జాగ్రతి నోర్పగు నిత్యసత్యమున్

మననము చేయు కాలమగు మానస తృప్తిని పెంచు మౌనమున్

గుణము గు సంపదే నిజము గూడగు గుడ్డగు జీవనమ్మగన్

మనమను నేస్తమే సుఖము మాయల నుంచియు మార్పు కోరుటన్

🧠 పదార్థం & భావ విశ్లేషణ: – తల్లి (జనని) సహాయం లేకపోయినా, జాగ్రత్త, ఓర్పు అనేవి నిత్య సత్యాలు – అవే జీవితం నడిపిస్తాయి. – మననముతో గడిపిన సమయం మనస్సుకు తృప్తి నిస్తుంది. మౌనం ఈ శాంతిని పెంచుతుంది. – గుణమే అసలైన సంపద, అదే నిజమైన జీవితం. దాని లేని జీవితం గుడ్డిగానే ఉంటుంది. – మనసుతో చెప్పే నేస్తం (అంతరాత్మ) సుఖం అనేది మాయల నుంచి బయటకు వచ్చే మార్పునే కోరుతుంది.

*****

మాతృశ్రీ

 ఉ.కయ్యము యేలనీ మనసు కామన తృప్తియు చాలు చాలు నీ

భయ్యము జూపి నన్నువయసు బంధము చేయక వెర్రి వాడుగా

నెయ్యపు మాటచాలుకళ నీడలు యిoకను చూపు టేలనో

దయ్యమ! వేంకటేశ్వర సదా నిను గొల్తుము చూడు మా దయన్

పదార్థం: – ఉకయ్యము అంటే వ్యర్థమైన కోపం. "ఆ కోపం ఎందుకు?" అని ప్రశ్నిస్తున్నారు. – నీ మనస్సులోని కోరిక తృప్తి చాలు, మళ్లీ అవసరం లేదు అని అంటున్నారు.  – నన్ను భయపెట్టి వయసుతో బంధించకూ, వెర్రి వాడిగా చూపకు.  – నెయ్యిలా మృదువైన మాటలు చాలు, నీ మాటల వెనుక మరో నీడ చూపడం ఎందుకు?  – ఓ దేవా వేంకటేశ్వరా! మేము ఎల్లప్పుడు నిన్ను పొగుడుతున్నాం, మా దయను చూడు!

**:::

: మాతృశ్రీ

మాయల్లే మమ జీవనమ్మగుతయే మంత్రమ్ము తంత్రమ్ముగన్ 

ధ్యేయమ్మే సమరమ్ము జాడ్య ముగా దీపమ్ము తీరేయగున్ 

చేయా సంసయమే మనో మయముగన్ చేవ్రాలు నేర్పే యగున్ 

వ్రాయా లన్నను జూచువారు చదవా వ్రాయొద్ద నావ్రాసెదన్

తాత్పర్యం – → ఈ లోకంలో జీవితం మాయతో నిండిపోయి ఉంటుంది. మనం ఉపయోగించే మంత్రాలు, తంత్రాలు కూడా మాయాశక్తిని ప్రతిబింబిస్తాయి. అవి సహజముగా శక్తివంతంగా ఉన్నా, అగాధ జ్ఞానాన్ని తప్పిస్తాయి.→ మన ధ్యేయం, మన సమరం, మన ప్రయత్నం—వీటిని మనస్సులో దీపంగా వెలిగించి దృష్టి నిలిపితే, అవి మన జీవితానికి మార్గనిర్దేశం చేస్తాయి. → మనం చేసే ప్రతి చర్యలోని సందేహం, మాయాజాలం మన మనసులో ఉండకూడదు. అవి మన ప్రవర్తనను సరిగా నేర్పుతాయి, మార్గనిర్దేశం చేస్తాయి. → అంతేకాక, మనం వ్రాసిన ప్రతి పద్యాన్ని, ప్రతి జ్ఞానాన్ని చూడని, చదవని వారూ ఉండవచ్చు. కానీ భక్తి, జ్ఞానం, ప్రయత్నం మనకు పుణ్యం, లాభం, సార్ధకత ఇస్తాయి.

******

 ఉ::సంకుచితంబుగా ముదిమి చక్కని దేహము నల్గి పోవగన్ 

పొంకక చూపు మందమగు పోలిక గాంచక ఊట లూరుటన్ 

జంకుచు మాటరాక మది జాతర జూచెడి వారు లే కయున్ 

దుఃఖము యాలిచీత్కరము దూరము బిడ్డలు వృద్ధ జీవితమ్ 

 – ఒకప్పుడు చక్కగా, బలంగా ఉన్న శరీరం క్రమంగా క్షీణించిపోవడం. " – కంటి చూపు మందగించి, మాటలు స్పష్టత కోల్పోవడం. "" – మనసులో అనేక అనుభవాలు ఉన్నా, వాటిని చెప్పుకునే స్నేహితులు/సభ చుట్టూ లేకపోవడం."– ఆవేదనగా, బిడ్డలు దూరమై పోయినంత మాత్రాన వృద్ధాప్యం బాధతో నిండిపోవడం.

👉

 కవితాభావము దైవసృష్టిగమనమే కావ్యమ్ము తీరేయగున్ 

భవితవ్యంబగు భాగ్యసీమ మెరుపే బాంధవ్య లక్ష్యమ్ముగన్ 

జవ సత్వాలుగ పుణ్య పాపములులేచాపల్య వినమ్ముగన్

భవ భావంబగు దైవ నిర్ణయము లే భారమ్ము వేదమ్ముగన్

పద్యం విశ్లేషణ 👉 కవితా భావం అనేది దైవ సృష్టి యొక్క గమనమే. కవి వ్రాసిన ప్రతి పద్యం చివరికి ఆ దివ్య క్రమాన్నే ప్రతిబింబిస్తుంది. 👉 భవితవ్యం అనేది భాగ్యం నిర్ధేశించే సరిహద్దు. అది మెరుపు లాంటి ఆకస్మికమైన బంధుత్వం లేదా గమ్యం లాంటిది. 👉 జీవులలోని సత్వాలు పుణ్య–పాపములను అనుసరించి తటస్థంగా కదులుతూ ఉంటాయి. వాటి లేచాపల్యాన్ని మనం వినగలము, గమనించగలము. 👉 భవ భావం అనేది దైవ నిర్ణయమే. దానినే వేదం అనే భారంగా మోసుకుంటూ జీవితం ముందుకు సాగుతుంది.

---

 ప్రేమoమక్కడ కూడుగుడ్డ యు దయపాఠ్యమ్ము నిర్వాహనమ్

యేమూలం కరుణా కటాక్షము లుగాయిచ్ఛాను సారమ్ముగన్ 

క్షేమంకోరుమదీ సహాయము నా పేక్షింపు కాలమ్ముగన్

రాముండెక్కడ లేడులేడనుచు జర్చల్ సేయుటొప్పున్ బుధుల్

అర్థం (తాత్పర్యం): "ప్రేమ" అనే శక్తి ఎక్కడ ఉంటుందో అక్కడే దయా బోధన, పాఠశాలలాగే సత్కార్యాల నిర్వాహనం జరుగుతుంది. ఆ మూలం కరుణా కటాక్షమే. అది సమస్తమునకు ఉపశమనం కలిగించే సారం.అందువల్ల మనిషి క్షేమాన్ని కోరుతూ, పరస్పర సహాయ సహకారమే కాలానికి అవసరమని చెబుతుంది. "రాముడు ఎక్కడ లేడు?" అని అనుమానం చూపించి, నిరాకరించటం కాదు; సద్వివేకులు మాత్రం ఎక్కడైనా ఆయనను గుర్తించి ఆచరణలో చూపిస్తారు.

****

 క: రవి కాంచని దేశము నా 

భువిపరకళలగుట యేల కాలము బ్రతికే

నవరాగముల విలస మ

త్కవులకు దేశాటనమ్ము దగనిపని గదా!

అర్థం (సారాంశం): సూర్యుడి కాంతి వెలుగుతో నిండిన ఈ దేశమందు బ్రతుకుతున్న కాలం ఎంత మహోన్నతమో! ఈ భూమి పరమ కళలతో అలంకరింపబడినదే. నవరాగముల విన్యాసములు, కవుల సృజనలతో ఇది సజీవంగా ఉంది. అట్టి దేశం లో కవులకు దేశాటన (తిరుగుడు) అవసరమా? పనికొద్దు గదా! 

****

 శా::ఏవైనమ్మగుతృప్తి గాంచగలిగేయేమాయ తోడుండగన్

ఏ వైపర్యమువల్ల తాపములుగా యేజ్ఞాతి దాహమ్ముగన్

ఏవైశాల్యము గాను మోహమగు టే ఏమార్పు కోరే దగన్

పూవై తన్మకరందమై కరగె పో పో నీల్లకుంబల్చనై

పద్య విభజన – భావసారం ఈ లోకంలో ఏ వైనమైనా, ఏ విధమయిన తృప్తి కలిగినా, అది మాయతోనే ముడిపడి ఉంటుంది. మార్పుల వల్ల కలిగే బాధలు, తాపములు, దాహములు — ఇవన్నీ సంబంధాలు, అహంకారాల మూలమే. ఎంత విస్తారమైన సంపద, వైభవం ఉన్నా అది మోహమే; ఆ మోహం మార్పును కోరుతూ మనసును కదిలిస్తుంది. జీవితం పువ్వులా వికసించి, తేనెగా కరిగిపోతూ, చివరికి నీళ్లకుండలో చల్లిన చినుకుల్లా లయమవుతుంది.

 పద్యం:

దత్తాత్రేయుని లీలవాక్కుల కళా ధ్యానంబు తత్త్వంబుగా

చిత్తంబందున కాలమాయలగనే చేష్టళ్ళు తీరమ్ముగన్

'వృత్తంబుల్' కథతీరుమార్గ పద నైవేద్యంబు మౌనంబుగన్

దత్తాత్రేయుడు సర్వ మౌన మదిగా దైవమ్ము విశ్వమ్ముగన్::

అన్వయం & అర్ధం: → దత్తాత్రేయుని లీలలు, ఆయన వాక్కులు (వాక్యాలు), కళ (ఆనందరూపం) — ఇవన్నీ తత్త్వధ్యానంగా భావించాలి. → మన చిత్తములో దివ్యధ్యానం ప్రబలినప్పుడు, కాలమూ మాయలూ కలిపిన చర్యలన్నీ (చేష్టలు) శాంతించిపోతాయి. మనస్సు శాంతిస్తే, ఈ మాయా ప్రపంచపు ఆటలు తగ్గిపోతాయి. → వృత్తాలు అంటే జీవన విధానాలు, కథతీరు మార్గ పద అంటే జీవితం అనుసరించే మార్గాలు — ఇవన్నీ మౌనమే దైవానికి అర్పించదగిన నైవేద్యం అవుతుంది. మాటల కంటే మౌనం గొప్పది. → దత్తాత్రేయుడు సర్వమౌన స్వరూపంగా, మౌనానందంగా, దైవతత్వాన్ని విశ్వమంతా అనుభవించే ఆత్మస్వరూపం.

****

 ఓయి విదీమదీమహిమ సూత్రము నీపదభక్తి మీరగ

న్నీ నుపయోగమే సహన హీ నుల చెంతన పల్కునట్లు ము 

న్నే కథలైన నాబ్రతుకు నేగతియర్పణ ధర్మమూర్తికే

వ్రాయకు వ్రాత వ్రాయకుము వ్రాయకు వ్రాయకు వ్రాయబోకుమా

పద్య భావం::ఓ దివ్యమూర్తీ! నీ పాదభక్తిని మించిపోయే శాస్త్రము, మహిమల సూత్రము ఏదీ లేదు. నీ ఉపయోగమే లేకపోతే, సహనములేని వారితో కలసి మాటలాడినట్లే వ్యర్థం. నా జీవితంలోని అన్ని కథలూ చివరికి నీకే అర్పణ; ధర్మమూర్తియైన నీ పాదములకే సమర్పణ. వ్రాయకు వ్రాత వ్రాయకుము వ్రాయకు వ్రాయకు వ్రాయబోకుమా వ్రాసిన వ్రాతలు, భౌతిక చరిత్రలు, వ్రాసినా వ్రాయనట్టే; అవన్నీ అంతిమంగా మాయమైపోతాయి. అసలు వ్రాయవలసింది దైవభక్తి అనే శాశ్వత వ్రాత.

****†

మాయకు లొంగి మాటలను మార్చు విధానము నీకు యే లనున్

చేయకు పాపమే బ్రతుకు చిత్తపు యాటల బాస నయ్యగన్

ప్రాయము సద్గుణాలకళ ప్రా భవమే మది వింత పోకడా

వ్రాయకు వ్రాత వ్రాయకుము వ్రాయకు వ్రాయకు వ్రాయబోకుమా"

→ మాయకు లొంగి మాటలను మార్చే కపటవిధానం నీకు ఎప్పటికీ అనర్హం. జీవితంలో అసత్యమో, మాయాజాలమో ఆశ్రయించవద్దు అని హెచ్చరిక. → పాపకార్యాలను చేయకు; జీవితం అనేది చిత్తవికాస యాత్ర మాత్రమే. జీవనపు ఆటలు తాత్కాలికములు; వాటి బంధనానికి లోబడవద్దు.→ వయస్సు పెరుగుతున్న కొద్దీ మనకు రావలసింది సద్గుణాలకళలే. అదే మన జీవనంలోని అసలైన వింత శోభ. → మునుపటిలాగే పునరుక్తి ద్వారా మీరు సూచించిన భావం: జీవనగ్రంథాన్ని మనిషి రాయలేడు, రాసేది దైవమే.మనిషి అనేది దైవకళలో అక్షరమాత్రమే.

🌸

 ధ్యేయము  సత్యసంపదగు దీక్షల తీరుగ దేశమందునన్ 

 శ్రేయము కోరి ధైర్యమగు చిత్త లిఖించెను పద్మ సంభవన్

కాయము ధన్యతా మదియు కాలము తీరుగ జీవనమ్ముగన్ 

వ్రాయకు వ్రాత వ్రాయకుము వ్రాయకు వ్రాయకు వ్రాయ బోకుమా.

మొత్తం పద్యం సారాంశం: జీవితంలో సత్యమనే ధ్యేయాన్ని సాధించడానికి దీక్షతో నిలబడాలి. ధైర్యవంతమైన చిత్తమే శ్రేయస్సును రాసే శక్తి. శరీరానికి ధన్యతను ఇచ్చేది కాలప్రవాహమే. కానీ ఆ నిజమైన జీవన లేఖనం మనిషి చేత రాసేది కాదు—అది అంతర్భావంగా సృష్టి రాసిన శాసనం.

[ తే.గీ.కనుల కలయిక కలవర కాల ఫలము

పనుల తలపుకు కలతల పలక బార

వినయ వాంఛల విద్దెలు వింత వెలుగు 

కనియు నెరుగవే విపరీత కామశక్తి

 🙏

అర్థ వివరణ (భావం): – కన్నుల కలయిక వల్ల కలిగే కలవరమే కాలం ఇచ్చిన ఫలమని సూచనతో  – మనసులో పనుల తలపులు (ఆశలు) కలతలను పలకబారగా (భారం వలె) మోపి నా – వినయపూర్వకమైన వాంఛల మధ్యలో కూడా వింత వెలుగులు (ఆకర్షణలు) కనిపించినా – కానీ ఇవన్నీ చివరికి విపరీతమైన కామశక్తికే దారితీస్తాయని కవి సూచిస్తున్నారు.

👉

 దుర్భలుడైనయర్భకుడు దోచిన చోటన దాన మివ్వగన్

నిర్భయు డైమదీ భవము నీడల సేవలు చేయ గల్గగన్

దుర్భర మైనకాలమన దుష్టలతోసమరమ్ము చేయగన్

అర్భకుడుగ్రుడౌచు సమరాంగణమందున దూకె బోరగన్

అర్భకు డన్నవారుగను యాకలి తీర్చెడి దేవుడందు రుణ్

సారాంశ భావం ::మనిషి ఎంత దుర్బలుడైనా, నష్టమన్నా ఎదురైనా, దానకృపతో నిలబడాలి. నిర్భయ ధైర్యంతో నీడల్లోనూ సేవ చేయగలిగితే, దుష్టకాలంలో ధర్మసమరానికి సిద్ధమవుతాడు. బలహీనుడు కూడా దైవ కృపతో యోధుడవుతాడు. ఆ బలహీనులందరికి అన్నం పెట్టి కాపాడేది దేవుడే అన్నది తాత్పర్యం.

*****

చం::పరుగులు పెట్టబుద్ధిగను పాశము వేసియులాగు బంధమున్ 

నిరతము విద్యభోధనలగు నిత్యముసేవలగుర్వు లోకమున్ 

కరుణతొ కాపు కాచెడి వికాసెపు దా హముతోను నున్న ము 

గ్గురు ధనమున్ హరింపగ దగున్ జనులెల్లరు సూచి మెచ్చగన్

భావం (సారాంశం) బుద్ధికి పాశం వేసి జ్ఞాన మార్గంలో పరిగెత్తించేది గురువు.ఆయన సేవలోనే లోకం ఉండాలి, ఎందుకంటే విద్య నిరంతరం ప్రసరిస్తుంది.కరుణతో కాపాడుతూ, జ్ఞాన వికాస దాహాన్ని తీర్చేది కూడా గురువే.ఆయన ఇచ్చే జ్ఞాన సంపదను ఎవరూ దొంగలించలేరు; అందుకే జనులందరూ ఆయనను మెచ్చుతారు.

*****

పోవే దూషణ తీరుగ

రావే యoకుశము పోటు రమ్యత గానే

ప్రావీన్యతయే చూపెద

దైవోపహతుండు పోవు  ద ర్శనమునకై

ఈ పద్యంలో భావం:

ప్రయాణంలో వచ్చే నింద, దూషణలను అనవసరంగా పట్టుకోవద్దు; అవి అర్థరహితమే. దర్శనానికి వచ్చే క్షణం, సందర్భం స్వయంగా రమణీయంగా ఉంటుంది. ఆ దృశ్యాన్ని స్పష్టంగా, ప్రవీణత్వంతో (అర్ధం చేసుకొని) చూడగలుగుతాము. దైవం ఇచ్చే దివ్య దర్శనం కోసం ఏ అవరోధం, నిందలు నిలకడగా నిలబడవు.

*****

ఏమని చెప్ప భద్రగిరియిచ్ఛగ దర్శనకాంక్ష తీర్చగన్ 

 మామది శోధనాచరిత మార్గము యేలను తండ్రి నాకుగన్ 

సామము బుద్ధితత్త్వమగు సాధ్యము నెంచను లేకనుండితిన్ 

ప్రేమగ నిన్ను కొల్వగల ప్రేరణ చాలును నాకు యిప్పుడున్

ఈ పద్యంలో భావం:

హనుమంతుడు భద్రగిరి వద్ద సీతాదేవి దర్శనానికి ఎదురుచూస్తూ, ఆ కాంక్షను తీర్చాలని ఆశిస్తున్నాడు. తన స్వయంవిధానం, తన అనుభవం, తన తండ్రి ఇచ్చిన మార్గం ఇలా అనుసరించలేనని భావిస్తున్నాడు. సాధ్యమైనది, సాధ్యం కానది అన్న బుద్ధి తత్త్వాన్ని తనలో చేర్చలేని పరిస్థితిలో ఉన్నాడు. ఇప్పుడు అతనికి కావలసినది ఒక్కది — ప్రేమతోనే సీతాదేవిని కొలవగల ప్రేరణ, దానివల్లే తన ఇష్టాన్ని సాధించగలడు.

*****

వాణిని వీణపావని నవాంశ ముపాసన దక్షతా మదీయ వి 

జ్ఞానిని గాంచ తీవ్రతయు జ్ఞప్తియు శాస్త్ర వినీల మార్గమున్ 

పూనిక వేదతత్త్వమును బొంది క సేవలు నేస్తమేను య

న్మానిత సర్వమంగళము మాధురలక్ష్యము తీరువేడె దన్

ఈ పద్యంలో భావం:

దేవి మధుర వాణి, వీణవల్లీ వాదనతో, నవామృతంలా మనసును ఉల్లాసపరిచే వాణి కలిగినవారని చెప్పబడింది. ఆమె జ్ఞానం, తీవ్రత, జ్ఞాపకశక్తి, శాస్త్రపాటవం ద్వారా మార్గదర్శకురాలై ఉంటారు. వేదతత్త్వం, సేవా భక్తి వంటి ఉన్నత లక్ష్యాలను ప్రతిపాదిస్తూ, ఆ లక్ష్యాలను చేరుకోవడంలో సహాయపడతారు. ఆమె కీర్తి, కృప, మాధుర్యం సర్వమంగళకరంగా ప్రతి ప్రాణికి వెలుగుని ప్రసాదిస్తుంది

*****

సేవ గుణమ్ముగాబ్రతుకు శీ ఘ్రము ధర్మము తీరు కాంతులే 

భావభవమ్ముగా బ్రతుకు భాగ్యము పంచెది వాంఛ లేయగున్ 

భూవర యంబరమ్ము దయ భు క్తియు రక్తియు జీవనమ్ముగన్ 

దైవబలమ్ముగాబ్రతుక దైవసు శక్తుల దివ్యకాంతులే

ఈ పద్యంలో భావం:

సేవ, గుణాలతో నిండిన జీవితం అత్యంత శ్రేయస్కరమని చెప్పబడింది. ధర్మం అనుసరించడం, కర్తవ్యాన్ని నిష్ఠగా చేయడం వలన జీవితం వెలుగుతో నిండిపోతుంది. భగవంతుని దయ, భుక్తి (భోజనం), రక్తి (ప్రాణధనం) వంటి అనుగ్రహాలు జీవనాన్ని సంపూర్ణత వైపుకు పంచుతాయి. దైవబలం, దైవశక్తుల దివ్య కాంతులు జీవితంలో వెలుగుని, శక్తిని, సౌభాగ్యాన్ని కలిగిస్తాయి

******

ప్రేమన్ వత్సలతన్మయాకరుణ సద్వే దాంత కారుణ్యమున్ 

క్షేమమ్మున్ తలచేవిధాన సహనమ్మే ప్రేమ దాహమ్ముగన్ 

మామీభావముగానుజీవనముగన్ మాయల్లె మంత్రమ్ముగన్ 

రామబ్రహ్మ దయా విశేషమున శాస్త్రమ్మున్ సహాయమ్ముగన్

ఈ పద్యంలో భావం:

మాతృస్వరూపమైన ప్రేమ అనేది వత్సలత, కరుణ, సహనం, దయల సమ్మేళనమని చెప్పబడింది. నిజమైన ప్రేమలో క్షేమాన్ని కాపాడే విధానం సహనం, ఆ సహనం అంతరంగంలో దహనమయ్యే దుఃఖాన్ని కూడా భరించగలదు. జీవితం అన్నది మాతృభావంతోనే నడవాలని, ఆ భావం మంత్రంలా మారి మాయలను తొలగిస్తుందని సూచిస్తోంది. చివరగా, రామబ్రహ్మ కరుణాశ్రయమే శాస్త్రజ్ఞానానికి, ధర్మాచరణానికి నిజమైన సహాయమని చెప్పింది.

******

చం::పరుగులు పెట్టబుద్ధిగను పాశము వేసియులాగు బంధమున్ 

నిరతము విద్యభోధనలగు నిత్యముసేవలగుర్వు లోకమున్ 

కరుణతొ కాపు కాచెడి వికాసెపు దా హముతోను నున్న ము 

గ్గురు ధనమున్ హరింపగ దగున్ జనులెల్లరు సూచి మెచ్చగన్

భావం (సారాంశం) బుద్ధికి పాశం వేసి జ్ఞాన మార్గంలో పరిగెత్తించేది గురువు.ఆయన సేవలోనే లోకం ఉండాలి, ఎందుకంటే విద్య నిరంతరం ప్రసరిస్తుంది.కరుణతో కాపాడుతూ, జ్ఞాన వికాస దాహాన్ని తీర్చేది కూడా గురువే.ఆయన ఇచ్చే జ్ఞాన సంపదను ఎవరూ దొంగలించలేరు; అందుకే జనులందరూ ఆయనను మెచ్చుతారు.

*****

కం. తరువుల పువ్వుల కాయలు 

నిరుపమ భుక్తి సుఖమేను నీడల తీరున్

తరువులె గురువగు మాయల్

గురు ధనము హరింప నొప్పు గుజనుల్ మెచ్చన్.

 భావం:

తరువుల పువ్వులు, కాయలు జీవులకు అనుపమానమైన భుక్తి సుఖాన్ని అందిస్తాయి. నీడను కూడా పంచుతూ తాము స్వార్థం లేకుండా జీవనానికి ఆశ్రయమై ఉంటాయి. అలాంటి చెట్లు ఒక గురువులా బోధ చేస్తాయి — తమ వద్ద ఉన్న దానిని అర్పించి, ఇతరుల ఆవశ్యకతను తీర్చడం గొప్ప ధనం అని. అయితే, గురువు ఇచ్చిన ఆధ్యాత్మిక ధనాన్ని హరించేవారు, దాన్ని విలువచేయని వారు, నిజానికి తమకే నొప్పిని కలిగించుకుంటారని పద్యం సూచిస్తోంది.

******

కం.హృదయము దైవము గాంచుము 

ఉదయం సర్వము శుభగుణ ఊపిరి తీరున్ 

కదనం వలదులె నిపుడే 

సదనం ధర్మము గనౌను సానుభవమ్మున్

ఈ పద్యంలో భావం:

మనిషి హృదయం దైవస్వరూపమని గ్రహించాలి. ఉదయం మొదలు ప్రతి క్షణం శుభగుణముల ఊపిరిగా జీవించాలి. అవసరం లేని కలహాలు, వాదనలు వద్దు. జీవితం అనేది ధర్మాన్ని ఆశ్రయించే సదనం; దానిని అనుభవంతో, సానుభూతితో నింపినప్పుడే నిజమైన సార్థకత వస్తుంది.

*****

వాణిని మంజువాణిని నవాo బుజ పాణిని వి

జ్ఞానిని గానతోషిణిని షట్పద కూట వినీల వేణినిన్

పూనికవేడ్క నా రసనబోందికతో నుపవిష్ట యౌచు స

న్మానిత దివ్యశబ్దరస మాధురులన్ ప్రసరింప వేడెదన్ )

ఈ పద్యంలో భావం:

మంజువాణి (మధురమైన వాణి) కలిగిన దేవిని వర్ణిస్తున్నాడు కవి. ఆమె చేతులు పద్మములవంటి సౌందర్యంతో వెలుగుతాయి. ఆమె జ్ఞానరూపిణి, సంగీతాన్ని ఆస్వాదించే గానప్రియురాలు. ఆమె కేశాలు నీలవర్ణంగా మకరందాన్ని ఆకర్షించే షట్పద కూటంలా అందంగా ఉన్నాయి.

******

మ.వెతలన్నీమది తీర్చుదేవతవుగన్ వర్ణాల కాంతేయగున్ 

మతి తీరా తలనెత్త పూలవరుసామల్లే గులాబీలతో 

బతుకమ్మా యొకచోటజుట్టి పలుకుగా పాటా సుకీర్తించుటన్ 

బతుకమ్మా మది పూజలే నిరతమున్ పాదాల గౌరమ్ముగా

🙏🌸

పద్యానికి భావం:మన కోరికలన్నిటినీ తీర్చే దేవత బతుకమ్మ, వర్ణవర్ణాల కాంతితో ప్రకాశించే పుష్పాల సమ్మేళనమై అలంకరింపబడుతుంది. తలపై పూలతో తయారైన వరుసల గులాబీలు, మల్లెలతో పుష్పరాశిని ఎత్తుకొని స్త్రీలు సమూహంగా కలసి పాటలతో స్తుతి చేస్తారు. ఆ పూజలు అన్నీ గౌరమ్మ పాదాలకే అర్పణగా భావింపబడతాయి.

*****

దైవదత్తస్య భాగ్యతన్ భావయుక్తస్య వాగ్విద

సర్వ క్షేమము నిత్యమున్ సమర్ధతయె సత్యమున్

విశ్వ వాహిని విమల తీరుగా శుభ శోభలున్

భవము శారదాకృపాసిద్ధి రస్తుగ దివ్యమున్

భావ వివరణ:– దైవదత్తమైన భాగ్యముతో, భక్తి–భావంతో కూడిన వాగ్విద్య కలిగినవారికి, – సర్వ రకాల క్షేమము నిత్యముగానూ, సమర్ధతయే సత్యముగానూ ఉంటుంది. – విశ్వాన్ని ముంచె సమస్తప్రవాహములు పవిత్రతతో తీరుగగా, శుభముగా శోభిస్తాయి.– ఈ జీవనంలో శారదాదేవి కృపతో సిద్ధి లభించి, దివ్యముగా వెలుగును ప్రసరిస్తుంది.

🙏

నేడుగ విద్దెగా తెలుగు యేదియు నేనుగ చెప్ప యేల యీ

నాడుగ లేదు లేదనియె నాదుగ భావము చెప్పదల్చితిన్

బాడుగ మాదిరే జదువు బాధ్యత లేకయు యంగ్లపిచ్చిగన్

తాడుగ తత్త్వమే తెలుగు తన్మయ ప్రాంజలి గాను నేనుగన్

భావవివరణ::– నేటి విద్యా ప్రవాహంలో తెలుగు స్థానం తగ్గిపోయినట్లు కనిపిస్తోంది, దానిని నేను చెప్పక తప్పడం లేదు. – పూర్వం ఉన్న గౌరవం, ప్రాచీన ప్రాధాన్యం ఇప్పుడు కనిపించడంలేదు. ఈ బాధనే వ్యక్తపరచదలచాను.– చదువు అంటే బాధ్యతా రహితంగా, ఆంగ్ల మోజుతో బానిసలవుతున్న దుస్థితి.– కానీ నిజమైన తత్త్వజ్ఞానానికి విత్తనం తెలుగు భాషే; ఆ తత్త్వం పట్ల నా ప్రాంజలిని (అర్పణను) సమర్పిస్తాను.

🌿

పార్వతి వల్లభా పరమ పావన శంకర మిత్ర పూజగన్ 

సార్వతి యీశ్వరాయనుచు సారిక మంజు నమ స్సుమాంజులున్ 

గార్వ మనేదిలేక విధిగాసుమ తత్త్వము జూప గల్గగన్ 

లార్వల పొంగుశంకరుని లాలన గాలలితాంబభక్తిగన్

భావం::– పార్వతీ ప్రియుడైన పరమపవిత్రుడు శంకరుడు; ఆయన మిత్రుని పూజించే సత్కార్యమే శ్రేయస్సు. – సర్వేశ్వరుని అనుసరించి మధురమైన నమస్కార మాలలు అర్పించుట. – అహంకారం లేని మనస్సుతోనే విధి మార్గమున తత్త్వాన్ని గ్రహించగలము. – శంకరుని లాలనకు లాలితాంబికా భక్తి పొంగిపొర్లుతూ ఉండును.

👉

మర్త్యుల పాలనంబులకు మాయలనీడలు తోడుయే యగున్

మర్త్యులొసంగు తీరుగను మర్మము గానక లోక మాటలన్

మర్త్యులు మెచ్చ రీతి గన మంచిగ పాడగ తప్పు లెంచగన్

మర్త్యులు మెచ్చరైరిగద మా కవితామృత మాధురిన్ గటా

భావం::– మానవుల పాలన, అధికారం, పదవులన్నీ మాయామయమై తాత్కాలిక నీడల్లాంటివే. – మానవ సంబంధాల తీరు లోతైన రహస్యం; దానిని అర్థం చేసుకోకపోతే లోకపు మాటలు, వ్యవహారాలు గందరగోళమే. – మనిషి మెచ్చే విధంగా పాడితేనే మంచిదని భావిస్తారు; తప్పును చూపినా, నిజం చెప్పినా అంగీకరించరు. – అందుకే మన కవితా అమృత మాధుర్యం కూడా మానవుల చేత ప్రశంసింపబడకపోవచ్చు.

👉

విన్నవి నెంచబోకు మది విద్దెలు గాంచియు ప్రేమ జూపుమున్

మన్నిక యేదియన్నది సమాన మనస్సును నెంచ గల్గుటన్

వున్నవి సౌఖ్య సంపదలు ఊ హలు యేలను నీకు నీకుగన్

నిన్నటి రోజులే మనకు నిత్యమటే భువనైక మోహినీ

భావం::మనసులో కలిగే ప్రతి కోరికను నిర్బంధంగా అనుసరించకూడదు. జ్ఞానం (విద్దెలు) తో గమనించి, వాటి పట్ల ప్రేమ చూపించగలిగితేనే స్థిరమైన మన్నిక కలుగుతుంది. నిత్యముగా ఉండేది సమానమనస్సు, సమత. సుఖసంపదలు, ఊహలు అన్నీ తాత్కాలికం, ఇవన్నీ మనకోసం మనకే అనుభవం. నిన్నటి రోజులు పోయాయి, ఇవాళ ఉన్నది క్షణం మాత్రమే. ఈ అనుభవమంతా భువనమొక మోహినిలా మాయాజాలం చూపించునది.

👉

మూలప్రకృత్యామే వాసౌనిర్గుణః ప్రతిబింబితః" మూలప్రకృతి యందే నిర్గుణుఁ డగు పరమాత్మ ప్రతిబింబించెనో అట్టి ఈశ్వరుని పాద పద్మములకు

ప్రణామాలర్పిస్తూ

 🙏

“మూలప్రకృత్యామేవాసౌ నిర్గుణః ప్రతిబింబితః”

— అర్థం ఏమిటంటే: నిర్గుణుడైన పరమాత్మ (గుణత్రయాతీతుడు, స్వరూపనిరతుడు) స్వతంత్రంగా అవ్యక్తమైనవాడే. కానీ, ఆయన మూలప్రకృతి అనే ఆధారంలో ప్రతిబింబింపబడినపుడు, ఈశ్వరుడుగా అనుభవమవుతాడు. ఈ రూపమే భక్తి, ధ్యానం, పూజలకు పునాది.

అందువల్ల, ఈశ్వరుని పాదపద్మములు అన్నవి అసలు నిర్గుణ పరబ్రహ్మ మూలప్రకృతిలో ప్రతిబింబించిన రూపమని భావించవచ్చు.

✨ దీన్ని పద్యరూపంలో ఇలా చెప్పవచ్చు:

మూలప్రకృతి యందే ప్రతిబింబమై యగు నిర్గుణాత్మ

సాకారమైయి శక్తితో సదా జగత్తుని పాలించు

ఈశ్వరుని పాదారవిందములకున్ ప్రణమిల్లుము

శాశ్వత పరమానంద స్వరూపమూర్తి శరణ్యుని

🙏

ఎవ్వనిచే జనించు జగ మెవ్వనిలోపల నుండు లీన మై యెవ్వనియందు డిందు పరమేశ్వరు డెవ్వడు మూలకారణం బెవ్వ డనాది మధ్య లయు డెవ్వడు సర్వము దాన యైన వా డెవ్వడు వాని నాత్మభవు నీశ్వరునే శరణంబు వేడెదన్‌  ఇది పోతనగారి భాగవతంలో గజేంద్ర మోక్షణంలో పద్యం  అర్థం, "ఏ సృష్టికర్త నుండి ఈ జగత్తు జన్మించిందో, ఏ సృష్టికర్తలో ఈ జగత్తు లీనమై ఉందో, ఏ సృష్టికర్త లోపల ఈ జగత్తు ఉందో, ఏ పరమేశ్వరుడు ఈ జగత్తుకు మూలకారణమో, ఏ పరమేశ్వరుడు ఆది మధ్యాంత రహితుడో, ఎవరు సర్వస్వం అయిన వాడో, ఆ ఈశ్వరుని శరణు వేడుతున్నాను" అని, 

***

ఉ::మార్చెడి బుద్ధి విద్దెలగు మానవ రాతలు మార్పుకేయగున్ 

కూర్చెడి త్యాగబంధమగు కోర్కెల తీరుగ సేవలేయగున్ 

తీర్చెడి దుఃఖసౌఖ్యముల తీరుగ పొందెడి లాభనష్టముల్ 

చేర్చెడి మాటతీరగుట చిత్తము తీరుగ జీవనమ్ముగన్

మార్చెడి బుద్ధి – విద్య వలన కలిగే మార్పులు మనుషుల రాతలనే మార్చగలవు.కూర్చెడి త్యాగబంధము – కోర్కెలను నియంత్రించి, త్యాగమనసు పెంపొందించగలదు. తీర్చెడి దుఃఖసౌఖ్యములు – విద్య మనిషి అనుభవించే దుఃఖ–సుఖాలను సరిచూడగలదు. చేర్చెడి మాట తీరుగ – మాటలలో సమత, సౌమ్యత కలిగించి, మనస్సును సద్గతికి నడిపించగలదు.

👉

శ్రీ రఘురాముని శరణు శ్రేయము పూజ్యము నెంచకూర్చుమా  

కారణమేమియన్నను సకామ్యము తెల్పి సముద్దరింపుమా  

నేరుగ నమ్ముచూపులతో నిత్యము మేముగ సేవలే సుమా  

ప్రేరణ రామణామమగు ప్రేమను పంచుట స్వామి నిత్యమున్

వరస భావం

శ్రీరాముని శరణం తీసుకోవడం, ఆయన భక్తి విధానాలను పాటించడం శ్రేయస్సుకు దారి చూపును. భక్తి ఎందుకు అవసరమో, దాని ఫలితాలను సకామ్య భక్తులకు స్పష్టంగా తెలియజేసి ప్రేరేపించాలి. నేరుగా నమ్మకం చూపి, భక్తులు నిత్యంగా సేవలలో పాల్గొనడానికి మార్గనిర్దేశం చేయాలి. రామనామం ద్వారా భక్తులకు ప్రేమ, శాంతి, దైవ ప్రేరణను ప్రసాదించడం స్వామి యొక్క ధర్మం.

****

కులుకులుతీరునేర్ప చిగురూకనిపింపగ యేమి చేసెదన్  

థలుకులయందమoతయు ని థానము మైమరుపౌను మానసమ్  

మలుపులహృద్యపువ్వుల సమాన సుకావ్యము తీరుయే యగున్  

తలపులవింతలేవలపుతాకిన సత్యపు నీడతోడుగన్

మాతృశ్రీ కృపతో, చిన్న చిన్న కులుకుల (చిరునవ్వులు) వంటి ఆనందాన్ని మనసులో సృష్టిస్తుంది మాతృశ్రీ మనసును, తలవంగుల వంటి ఆలోచనలతో నింపి, శాంతి, స్థిరత్వం ఇవ్వును. మన మనస్సులో మలుపులు, తిరుగుళ్ల మధ్యన కూడా, హృదయ పువ్వుల సమాన సుకాంతముగా అనుభూతి కలిగిస్తుంది. ఆశ్చర్యకరమైన ఆలోచనలు, విచిత్రమైన కలలు కూడా సత్యపు నీడలో ధృడముగా నిలిచేలా మాతృశ్రీ మార్గనిర్దేశం చేస్తుంది.

******

పుణ్యము మేలుకోరుటయు పున్నమి వెన్నెల తీరు యాత్మగన్ 

మణ్యము పాప భీతియన మార్గము లేనిది మాన సమ్ముగన్ 

గుణ్యము కీడునెంచగల గుప్తము లీలలు పాప పుణ్యముల్ 

ఋణ్యత దుష్టపాలనయె రుత్వ దురాత్మగ కాలమేయగున్ 

పద్యం: – పుణ్యముల వల్ల మన ఆత్మకు వెలుగు, పున్నమి వెన్నెల వలె శాంతి, ఆత్మకాంతి వస్తుంది. – పాపభయం, మాయాస్వరూపాన్ని అధిగమించగల మార్గం వృథా కాదు; మాతృశ్రీ దారిద్ద్యాన్నీ, భయాన్నీ తొలగిస్తుంది. – మాతృశ్రీలో ఉన్న గుణాలు అన్ని, కీడును దూరం చేయగల శక్తి; ఆమె లీలలు పాప, పుణ్య ఫలాలను సక్రమంగా సమన్వయంగా నిర్వహిస్తాయి – రుణ్యత, పాపకర్మలలో నిష్టతను చూపించే దుష్టపాళనయే, దురాత్మకులను కాలముత్తరం చేసే శక్తి మాతృశ్రీకి ఉంది.

🌸

కం.ఏడుపు నవ్వుల బ్రతుకే  

ఈడుగ జీవితము బంధ ఈశ్వర మదిగన్  

వేడుకలన్నీ కాలము  

చేడియ మది నీతియున్ నిషిద్ధము వలదే

వరస భావం::జీవితం నవ్వులు, సంతోషాలతో నిండినదే. అవి మన మనసుకు ఆనందం, జీవన ప్రేరణ ఇస్తాయి. ప్రతి జీవితము కష్టాలు, బంధాల నుండి విడిపించలేనిది; అన్ని కష్టాలను, సమస్యలను దేవుడు నియంత్రిస్తారని భావించాలి. సుఖసంతోషాలు, వేడుకలు అన్నీ కాల పరిమితమైనవి; కాలం వచ్చినప్పుడు అవి మారిపోయేవి. చెడు ఆలోచనలు, చెడు మార్గాలు మనసులో ప్రవేశించకూడవు. నిజమైన ధర్మం, సత్యం, నీతి మాత్రమే పాటించవలసినది.

***

సూటిగ నె ప్రకృతి వేదము 

చోటుగ యాక్రమ మనస్సు శోధన తీరున్ 

మాటల మాటున నిత్యము 

పాటగ మానసము యాట ప్రాభవ మేనున్

– ప్రకృతి స్వభావమంతా సూటిగా (నిజ స్వరూపముగా) వేదములా కనిపించును.– మనస్సు అనేక చోట్ల యాక్రమించి, ఆలోచనలతో శోధన చేసె తీరును చూపును. – మాటల వెనుక నిత్యసత్యమును దాచిన తత్వము ఉన్నదని సూచించును. – మానసము గానముగా (స్వరూపంగా) వెలసి, ఆ ప్రాభవమే జీవనానికి శ్రేయోమార్గమని తెలిపును.

👉

ఉ::వానల కీలకమ్మణగ భాధల నీడలు రోగమేయగున్ 

వానల రక్త వాసులగు నాదరనమ్మగు నీశ్వరయ్యయే 

వానల మెత్తురీతులవి వారధి తీరుగ జీవనమ్ముగన్ 

వానలు గుర్తుజేయుటయు వారల తధ్యము నేస్తమేయగున్ 

→ వానలు కురిసినప్పుడు వాతావరణంలో తేమ పెరిగి వ్యాధులు ఉత్పన్నమయ్యే సూచన. ఇక్కడ “వాన” జీవనంలో వచ్చే బాధల ప్రతీక కూడా.→ వానల వలెనే రక్తపు స్రావాలు (యుద్ధం, హింస, విపత్తు) కూడా జరుగుతాయి. వాటిని మనిషి "దైవకృప"గా తప్పుగా నమ్మి, భ్రమలో పడతాడు.→ కానీ వానకు ఉన్న మృదువైన వైపు కూడా ఉంది. వానల వల్లే భూమి పుష్టిగా, జీవనం సమృద్ధిగా ఉంటుంది. వానలే జీవనానికి వారధి.→ వానల రాక, గుర్తింపు, క్షేమం అన్నీ మనుగడలో నిజమని మనం అంగీకరించాలి. వానలు స్నేహమువలె జీవితం నింపుతాయి.

🌧️

నన్ను నన్నుగా నమ్ముమా నటన యేల

చంప బుద్ధి పిరుకితనం చలిత మేళ

వద్దు యన్న మనసు పోరు వాక్కు యేల

భామ నక్క వినయమేల బంధ మందు 

– నన్ను నిజంగా నమ్మకపోతే, వాస్తవ నటన (ఆచారం, కర్మ) పనిచేయదు – దుర్బుద్ధి, పొరపాట్లు, అశాంతమైన ఆలోచనలు కలిపితే జీవితం కలతపడి వడిగా మారుతుంది. – మనసు పోరాటంతో, వాక్కు యుద్ధంతో నిండకూడదు. – అశాంతిని, వ్యాకులతను తప్పించాలి. – భామ (ఆభరణముగల నారీ, ఉదాత్త లక్షణం) లాంటి వినయం, దయ, మృదుత్వం బంధాలను నిలుపుతుంది.

******

చిన్నమార్గమ్ముగాలోయలోవిస్తరే

యున్నతాభాగ్యమేసర్వమైగాంచరే

మన్ననే ధర్యమై మానసే యంబరమ్

మన్నికేనేస్తమై మాయలే జీవమున్

– జీవితంలో చిన్న మార్గాలు, సమస్యలు లోయలా విస్తరించి ఉంటాయి. – కానీ వాటిని అధిగమిస్తే, ఉన్నతమైన భాగ్యం, ఫలితాలు పొందవచ్చు. – ధైర్యంతో, మన్నించిన మనసుతో ఉన్నత లక్ష్యాన్ని సాధించాలి. – మాయలతో, అనవసర ఆందోళనలతో జీవితం నాశనం కాకుండా, స్థిరమైన ధైర్యం, మన్నింపు అవసరం.

👉

ఉ::దూరము పక్షికే గనుక చూపుల యంబర మేళయే యగున్ 

భారము యిళ్ళువొళ్ళుయన బంధము జీవిత తాపమేళగున్ 

సారము జ్ఞానమన్నను సుసాధ్యము తత్త్వము బంధమేళనున్ 

ప్రేరణ కర్మలే తనువు సీఘ్రము సిద్ధము ప్రశ్నలేయగున్ 

– పక్షి మాత్రమే దూరం వరకూ ఎగిరి ఆకాశాన్ని కలుపుతుంది, చూపును విశాలం చేస్తుంది. (ఇది మన ఆలోచనల విశాలతకు ఒక రూపకం.)– ఇంటి బంధమనే భారాన్ని మోయడం వల్ల జీవితంలో తాపం, కష్టాలు పెరుగుతాయి.– కానీ జ్ఞానమే అసలు సారం; ఆ జ్ఞానంతోనే తత్త్వం సులభంగా అవగాహన అవుతుంది.– బంధమే తత్త్వాన్ని అనుభూతి చేయడానికి ఒక ఆధారం అవుతుంది.– శరీరం కర్మల ప్రేరణతోనే నడుస్తుంది; ప్రశ్నలన్నీ కర్మల ద్వారా సమాధానమవుతాయి.

👉

గణితము లెన్నియున్నను సుగమ్యము గాంచ మనస్సుయేదియన్

వణుకు గ పుట్ట వచ్చుటను వాక్కుల తీరున గర్వము యున్న మూలమున్

చినుకులు మాదిరే కలసి పోవుట బుద్ధియులేక పోవుటన్

వనిలభియించినన్ వదలి వచ్చితి వౌగద మూఢ చిత్తమా!

– ఎంత గణిత జ్ఞానమున్నా, మనసు సరైన మార్గాన్ని అనుసరించకపోతే సుగమ్యం లభించదు. – గర్వమే మూలం; వాక్కుల తీరు వణుకును (అస్థిరతను) కలిగిస్తుంది. – బుద్ధి లేకపోతే మనిషి చినుకులు లా కలిసిపోయి అంతరించిపోతాడు. – నిజమైన వనంలాంటి శాంతి, సౌఖ్యాన్ని వదిలి, తాత్కాలిక అలలలో మునిగావు, ఓ మూర్ఖమనసా!

****

ఆ::సరళ సరణి శృతులు సమయ చంద్రకళలు 

శిశువు యువక వృద్ధ శుభ దశలగు 

పూర్ణ కళల చంద్ర పురుల పుడమి తీరు 

కృష్ణ పక్ష మందు కృపగ సృతులె 

 🙏. 

భావ వివరణ::– కాలగమనంలో చంద్రుని కళలు సరళమైన శ్రుతులవలె మారుతూ పోతాయి . – శిశువుతనం నుండి యౌవనము, తరువాత వృద్ధాప్యం వరకూ – జీవితం శుభ దశల శ్రేణి. – పౌర్ణమి చంద్రునిలా పూర్ణతకు చేరిన మనిషి – లోకమునకు వెలుగునిచ్చే స్థితి. – కృష్ణపక్షం లాగా క్షీణించిపోతూ, చివరికి దివ్యస్మృతుల కృపతో మమేకమవ్వడం.

👉

తంపులు యెన్ని యున్న మహి తాపము తత్త్వము తప్పకుండగన్

ముంపుగ ధర్మ శాస్త్రమన ముందర సత్యము ముఖ్యమే యగున్

సంపద బుద్ధితత్త్వమగు సాధ్య మసాధ్యము నమ్మ తీరుగన్

కొంపలు గూలు సజ్జనుని కోరిక దైవము సమ్మతించినన్.

పద్య భావం::– భూలోకంలో ఎంత తాపత్రయం, విభిన్న అడ్డంకులు వచ్చినా తత్త్వం మాత్రం తప్పదు. – ఏ సందర్భములోనైనా ముందు ధర్మమే, సత్యమే ప్రధానమని నిర్ధారణ. – సంపద, బుద్ధి, తత్త్వం అన్నీ కలిసే సాధ్య–అసాధ్యాలను నిర్ణయిస్తాయి. – అయినా చివరికి, బాహ్య కూల్చివేతలు వచ్చినా, సజ్జనుని కోరిక దైవ అనుగ్రహంతోనే నెరవేరుతుంది.

🎶

ఉ::జన్మగవేచియుంటిని సు జాతగ నిర్మల మార్గమవ్వగా 

సన్నిధి రామచంద్రునిగ సవ్యము గాపరిచర్యలే యగున్

పెన్నిధి ప్రీతితో శబరి పళ్ళను పెట్టియు సేవ చేయగన్

మన్నన రామతృప్తి గను మానస భాగ్యము భక్తితత్వ మున్

పద్య భావం:: – సజాతి సత్సంగములోనే జన్మను ఎదురుచూస్తూ, నిర్మల మార్గం దొరికింది. – రామచంద్రుని సమీపంలో ఉండడం, ఆయనకు పరిచర్య చేయడం సవ్యకార్యం. – శబరి తన ప్రీతితో పండ్లను సమర్పించి సేవ చేసినట్లుగా, సత్సేవే మహా ధనం. – రాముని తృప్తే నిజమైన భాగ్యం, అది భక్తి తత్త్వమనే మానస సౌభాగ్యం. 

పద్యం

పరువన పాఠ్యమన మలుపు పాశము వడిగా

తరుణము తత్త్వమన తపన తాప వయసుగన్

అరయగు జీవుల మనసున ఆశల మెరుపుల్

ఇరువురు మువ్వురును నలువు రేవు రొకరె పో.

 తాత్పర్యం :జీవితం అనేది వయస్సుల దశలతో, ఆశలతో, పాశాలతో మలుపులు తిరుగుతూ సాగిపోతుంది. బాల్యంలో చదువులు, ఆటలు, చిన్న చిన్న కోరికలు పాశములై కట్టిపడేస్తాయి. యవ్వనంలో తత్త్వాన్ని తెలుసుకోవాలనే తపన, తాపత్రయాలు, అనుభవాల వేడి అన్నీ మనసుని వేధిస్తాయి. ఆశలు మెరుపుల్లా ప్రతి జీవి మనసులో మెదిలి మాయమవుతాయి. కుటుంబం, స్నేహితులు, బంధువులు – ఈ లోకంలో కొంతవరకు తోడుగా ఉంటారు. ఇద్దరైనా, ముగ్గురైనా, నలుగురైనా తోడుంటారు గాని, చివరికి మరణరేవు చేరే ప్రయాణంలో మాత్రం ఒక్కరే వెళ్లాలి.

--

*దానము లేని సంపదలు, ధాన్యము లేని గృహంబు, శిష్టసం*

*తానము లేని వంశమును, తాలిమి లేని తపంబు నాత్మ వి*

*జ్ఞానము లేని విద్యాయు, ప్రసంనత లేని నృపాలు సేవయున్*,

*వానలు లేని సస్యములు, వన్నె కెక్కవు ధర్మనందనా!*

*అర్థము* :- దానము చేయని సంపద, ధాన్యము లేని యిల్లు, బుద్ధిమంతులైన బిడ్డలు లేని వంశము, ఓర్పు లేని తపస్సు, ఆత్మ జ్ఞానము లేని విద్య, ఎప్పుడూ కోపముగా చిర్రుబుర్రులాడు రాజు దగ్గర కొలువు, వానలు లేకుంటే పంటలు వన్నె కెక్కవు.

****

శాంతియనే ధర్మముగా

కాంతిగ సర్వుల మనస్సు కాలము తీరున్

అంతా హనుమకు బిడ్డలె

సంతా నంబిడిన హనుమ సరసుడు గాదా

➡️ నిజమైన ధర్మమంటే శాంతి. ➡️ ఆ శాంతి కాలక్రమములో అందరి మనసులలో కాంతివలె విరాజిల్లాలి. ➡️ మనమందరం హనుమంతుని పిల్లలమే, ఆయన రక్షణలోనే ఉంటాం. ➡️ హనుమంతుడు సదా భక్తులను కాపాడుతూ, ప్రేమతో తోడుగా నిలిచే సరసుడు కాదా?

ధర్మమయిన శాంతి మనసులను నింపుతుంది. మనమందరం హనుముని సంతానమే. ఆయన భక్తులకూ ధర్మమార్గానికీ సహచరుడు, స్నేహితుడు, రక్షకుడు.

****

కళలుగ కొమ్మలా కదల కామ్యము యాకులు మొగ్గలు పువ్వు కాయలున్

బలమన కాండశక్తిగను బాధ్యత బంధ మనస్సు యేయగున్

విలువలు నేస్తశఖ్యతగు విజ్ఞత విద్దెల తీరు గానగున్

పలుకులు యెన్ని యున్నను నుపాసనలక్ష్యము బట్టి జీవితమ్

****

పద్యం

గుంపున పోరుయున్ననను కూలము చెప్పుత కష్టమేయగున్

సొంపుగ దంత భంగమగు సోకుల యేనుగు పర్వతమ్ముణన్ ।

తంపుల మాటలన్నియు వితానము నమ్మక మైన విద్యగన్

వంపుల మార్గమైన నది వాలుగ సంద్రము చేర గల్గుటన్ ॥

భావము:: గుంపుతో పోరాడుతున్నా, అంతిమ ఫలితాన్ని చెప్పడం కష్టమే. అందముగల ఏనుగు సైతం దంతభంగమై, పర్వతంతటి బాధలో కూరుకుపోతుంది. తీపి మాటలు తాత్కాలికంగా ఆనందాన్నిస్తాయి, కానీ నమ్మకమే నిజమైన విద్య. వంకరలతో వాలిపోతున్న నది, చివరికి విశాలమైన సముద్రమునే చేరుతుంది. 

ఇది ఒక తాత్విక-రూపక

జీవన పోరాటం,

దుఃఖభారాల మధ్య మానవ నమ్మకం,

చివరికి నిజ జ్ఞానం అనే సముద్రమునకు చేరడం.

👉***

పద్యం

నీరు తపమ్ము తప్పదు వినీల మనస్సుకు జీవ తత్త్వమున్

దారిగ గాలి మేఘము సుధాహము తుర్చుట పృద్వి తత్త్వమున్ ।

పారెడు యేరులన్ కదల బారులు తాపము తగ్గ తత్త్వమున్

నేరుగ హృద్య దాహమును నిత్యము తీర్చెడి నీరు తత్త్వమున్ ॥

భావము:: నీరు జీవనానికి మూలమైన తత్త్వం. అది లేకపోతే మనసుకీ, శరీరానికీ తపస్సు, శ్రమ తప్పదు. గాలి, మేఘాలు నీటిని భూమిపై కురిపిస్తాయి; ఇది పృథ్వీ తత్త్వాన్ని సజీవంగా ఉంచుతుంది. యేరులు, వాగులు, నదులు కదలాడుతూ, వేడిని తగ్గించే సహజ శక్తులుగా నిలుస్తాయి. హృదయంలోని దాహము, శరీరపు తాపము – ఇవన్నిటినీ తీర్చేది ఎప్పటికీ నీటి తత్త్వమే.

👉***

పద్యం

గణ గణ గంటలేకదల గాలము తీరుగ మ్రోగ గల్గగన్

క్షణమన ధూళి చేరగ సుక్షామము తీర్చ యశస్సు గల్గగన్ ।

ఋణమగు యంబపాఠమున శోభ గుణమ్మున చేర గల్గగన్

ప్రణమనె గోవు దూడలగు భాగ్యముతోడుగ నీడ కాలమున్ ॥

భావము::గంటల ఘనఘన నాదం గాలిలో ప్రతిధ్వనిస్తూ ఆధ్యాత్మిక పథాన్ని చూపిస్తుంది. ఆ నాదం తాకగానే, క్షణంలోనే జీవికి అంటుకున్న ధూళి (పాపబంధం) తొలగిపోతుంది, సుఖమయ యశస్సు లభిస్తుంది. యమపాఠం (ధర్మబోధ) అనేది ఋణంలా ప్రతి జీవికి తప్పనిసరి; అది శోభాయమానమైన గుణాలుగా మారుతుంది. గోవులు–దూడలు నమస్కరిస్తున్న దృశ్యం భాగ్యకరమైన నీడలా జీవితకాలమంతా తోడై ఉంటుంది.

👉****

పద్యం

కలలన్నీ కదిలించు హృద్యమున గాలమ్ము వైనమ్ముగన్

పలుకుల్గా విషయమ్ము మానసముగన్ పాశమ్ము లక్ష్యమ్ముగన్ ।

అలవోకే కదిలేను గాలిపటమున్ యాశ్చర్య వైనమ్ముగన్

అలలన్నీ పరుగే విధానమగుటన్ జ్ఞానమ్ము తీరేయగున్ ॥

భావము ::మన కలలు మనసును కదిలించే గాలిలా ఉంటాయి. పలుకులు, విషయాలు, మనసు ఇవన్నీ బంధాల్లా, లక్ష్యాల్లా మారుతాయి. ఆ గాలికి గాలిపటం ఎలా వణుకుతూ ఎగురుతుందో, మనసు కూడా అలాగే కదిలిపోతుంది.అలలన్నీ ఎప్పుడూ పరుగులు పెట్టే విధానమే – కానీ వాటి వెనుక జ్ఞానం నిలకడగా తీరమై నిలుస్తుంది.

👉

పద్యం

నమ్మక మెప్పుడూ బ్రతుకుగా జపమౌనముగాను జేరుటన్

నమ్మిన మాయ తప్పనిసరిగా దరి జేరుట యెగమేయగున్ ।

నమ్మని నేల తీరు నిధి గాకదలే మది నావ యేయగున్

నమ్ముమ కాలనిర్ణయముగా సమ మోహపు దాహమేయగున్ ॥

భావము ::నమ్మకం బ్రతుకుకు ఆధారం. అది జపమంత్రము లాగానే నిరంతరం మనసును నిలబెడుతుంది. కానీ నమ్మినది మాయయైపోతే, తప్పనిసరిగా మనసు కూలిపోతుంది. నమ్మని నేల (ఆధారం లేని జీవనం) సంపదకూ, మనోనావకూ (మనసు అనే పడవకు) నిలువుగా ఉండలేను. కాబట్టి సరియైన కాలనిర్ణయం చేసుకొని నమ్మకం ఉంచితేనే మోహదాహము తగ్గిపోతుంది. ఇది నమ్మకం, విశ్వాసం, కాలప్రాముఖ్యతపై లోతైన జీవనతత్వాన్ని అందించే పద్యం.

👉

పద్యం

వికసించే మది భావ జీవితము గన్ విద్యాపరమ్మున్ నిధీ

సకలమ్మగు సేవగా సహనమున్ సామర్థ్య విశ్వాసమున్ ।

ఒకమాటా యొక భార్యగా యొకకళా యొక్కస్థితీ నోర్పుగన్

ఒకనాడా! యొకపక్షమా! యొకనెలా! యొక్కబ్దమా! చూడగన్ ॥

భావము మనసు వికసిస్తూ జీవితం వెలుగుతుంది, అది విద్యానిధిగా మారుతుంది. సకలమూ సేవా భావమే — సహనం, సామర్థ్యం, విశ్వాసం కలగలసి నిలుస్తాయి. ఒక మాట, ఒక భార్య, ఒక కళ — ఇవన్నీ స్థితికి బలమైన ఆధారం అవుతాయి . కానీ కాలం ఎంత వేగంగా పోతుందో! ఒక్క రోజు పక్షమై, నెలై, సంవత్సరమై మన కళ్లముందే జారిపోతుంది. ఇది సమకాలీన భావవైభవమూ, కాలగమనంపై ఆత్మపరిశీలనగా నిలుస్తోంది.

👉***

ఇంటిన కూడు చేదగుట యిoతికి కీడును చేయు బుద్ధిగన్

వంటిగ తల్లితండ్రుల కళ వాక్కులు బిడ్డల కుండు చేదుగన్

పంటిగ భార్యబెల్లమగు పాశపు బంధము తప్పకేయగున్

చంటిగ బుద్ధి లేదనుచు జాతర చేయుచు వెక్కి రింపులున్

గృహంలోని ఐక్యతను చెడగొట్టడం, మనసులో చెడు బుద్ధి పెంచుకోవడం కుటుంబానికి నాశనాన్ని కలిగిస్తుంది. తల్లితండ్రుల మాటలలోని బుద్ధి, శ్రేయస్సు గల దారిని పిల్లలు వినకపోతే వారి జీవితం చేదుగా మారుతుంది. పెళ్లి అనే బంధం మధురముగా కనిపించినా అది ఒక పాశమే. దానిని తప్పకే అనుభవించాలి, అది సుఖదుఃఖాల మిశ్రమమే. అజ్ఞానముతో, తాత్కాలిక మదముతో ఉత్సవాలు చేసుకుంటూ, ప్రదర్శనలు చేస్తూ జీవితాన్ని వృథా చేసుకుంటారు.

🌿

ధ్యానము దైవమార్గమున దానము ధర్మమునే బతుకగన్

జ్ఞానమే జీవశక్తి యగు మాయ మర్మమున్ గ్రహింపగన్

మానము సత్యములో నిత్యము మానస తృప్తిని నింపగన్

ప్రాణము లేని వస్తువులు పర్వులు బారుచు నున్నవద్దిరే

భావం → ధ్యానం లేక, దైవమార్గం లేక, దానధర్మం లేక జీవితం వ్యర్థమే. → జ్ఞానమే జీవశక్తి; అది జ్ఞాపకముగా ఉండి మాయ యొక్క మర్మాన్ని గ్రహింప జేస్తుంది. → గౌరవం సత్యములోనే ఉంది; అది మనసుకు తృప్తిని ఇస్తూ తత్త్వభేదాలను స్పష్టపరుస్తుంది. → ప్రాణంలేని జడ వస్తువులు పండుగల మెరుపుల వలె మోసపూరితమై ఉంటాయి; వాటి మీద ఆధారపడకండి.

తాత్పర్యం

జీవితానికి విలువ ధ్యానం, దైవమార్గం, దానధర్మం, జ్ఞానం, సత్యం వల్లే వస్తుంది.

జడపదార్థాలపై ఆధారపడే జీవితం మోసమే.

👉

బతక నేర్చిన వాడగు బానిసనుచు

బలము తెలివితేటలతీరు భయము గాను

చేయు కార్యము చేయుట చిత్త మందు

యనృత విషయమ్ములెల్ల సత్యములె సుమ్ము!

భావ వివరణ – కేవలం జీవించడం నేర్చుకున్న వాడు (జీవన పోరాటంలో మునిగిన వాడు) అసలైన స్వేచ్ఛావంతుడు కాక, బానిసలా ఉంటాడు. – శక్తి, జ్ఞానం, బుద్ధి అన్నీ కూడా భయభ్రాంతులకు వత్తాసు ఇచ్చేంతవరకే పరిమితం అయితే, అవి అసలు సార్థకత పొందవు. – కార్యసాధన అనేది మనసులో ఉన్న సంకల్పాన్ని ఆచరణలో పెట్టడమే. – అనృతమని కనిపించే విషయాలు కూడా లోతైన సత్యాలే అవుతాయి; భ్రమలు కూడా ఒక స్థాయిలో నిజానిజముల ప్రతిబింబమే.

👉

మ. కో.నేర్చుకోకలిగేటి జ్ఞానము నేర్పుగాస్థితి సంపదే 

కూర్పు యన్నది నిత్యనమ్మక కూడు గుప్తము మాత్రమే 

నేర్పు పుస్తక మన్న నూ పరిశోధనేయగు మస్తకం 

మార్పు యేప్రకృతీజయమ్మగు మానసమ్మున శాంతిగన్

పద్యార్థం: " → సాధన ద్వారా పొందగల జ్ఞానం. "" → ఆ జ్ఞానాన్ని సరిగా వినియోగించడం ద్వారా వచ్చే స్థితప్రజ్ఞతే అసలు సంపద. "" → మనసులోని ఆత్మవిశ్వాసం, విశ్వాసం కలిగిన గుప్తమైన సత్యమే నిజమైన కలయిక. "" → కేవలం పుస్తక విద్య కాదు, పరిశోధనాత్మక మేధస్సే అసలు జ్ఞానం. "" → ప్రకృతిని జయించి, మార్పును అంగీకరించిన మనస్సే శాంతిని పొందుతుంది.

👉****

మధన మోహన రూపుడు మనసు దోచ

వెతలు పెంచి కతలు చెప్ప విద్దె

గతులు సుఖము కోరువిధియు గాల మెరుపు

వెధవ నాగన కాబోలు వెలది మగడు

భావ విశ్లేషణ → మోహనమైన రూపం గలవాడు మనసును ఆకర్షిస్తాడు, దొంగిలిస్తాడు. → తన మాటలతో బాధలు పెంచుతూ, వాగ్దానాలుగా కథలు చెబుతాడు. → సుఖమని చూపించే మార్గం గాలి మెరుపులా శాశ్వతం కానిది, తాత్కాలికం మాత్రమే. → చివరికి తెలిసేది ఏమిటంటే, ఆ మగవాడు వెధవ మాయగాడు తప్ప మరొకటి కాదు. 🌸 మొత్తం పద్యం ఒక జీవిత పాఠంలా నిలుస్తోంది. 👉 "బాహ్య సౌందర్యం మోహింపజేస్తుంది, కానీ అది శాశ్వత సుఖాన్ని ఇవ్వదు; నిజమైన విలువ ఆ అంతర్ముఖ తత్త్వంలోనే ఉంది"

******

చం::రుచులను జెర్చి యాసగను రుత్వపు నాశ్రయమైన శక్తితో

విచలిత సత్యసాధనయు వెన్ననుమించిన తీపి రక్షగన్

సుచలమువాణి కల్పనలు సూత్రజగమ్ము శరణ్య తీరుగన్

కచుని కుమారునిన్ దునిమె కైటభవైరి కరమ్ము ప్రీతితో ॥

భావం ✨  → సృష్టిని రుచుల సమ్మేళనంగా కూర్చే ఋతువుల ఆధారమైన దివ్య శక్తి.  → సత్య సాధనలో జారి పడే మనసుకు తీపి కరుణతో రక్షణ .  → వాణి యొక్క చలనమయ కల్పనలను జగత్తు అల్లికగా మార్చే శరణ్య స్వభావం.  → బ్రహ్మ కుమారులను రక్షించుటకై మధు–కైటభ సంహారకుడైన వైష్ణవ కరప్రసాదం.

👉-****

నిత్య మూ సమస్యలు గాను నీడ లందు 

సులభమూ పరిష్కారమూ సూత్ర విధియు 

కవుల రచన చాతుర్యము కాల తీరు 

తప్పు లన నొప్పులన యర్ద తత్వ తెనుగు

భావం:

మనిషి జీవనంలో నిత్యమూ ఎన్నో సమస్యలు నీడల్లా వెంటాడుతూనే ఉంటాయి. వాటికి సులభమైన పరిష్కారం ఉండే మార్గాలను సూత్రాల రూపంలో మనకు చూపించేది జ్ఞానం, అనుభవం. కవుల రచనలోని చాతుర్యమే కాలానుగుణ సత్యాలను వెలికితీయగలదు. తప్పులనూ, నొప్పులనూ తత్త్వజ్ఞానమనే తెనుగు (సత్యభాష్యం) ద్వారా అర్థం చేసుకుంటే మనం సులభంగా జీవనార్థాన్ని గ్రహించగలం.

*****

 సీతను చూచెమారుత మదీకదిలేనులె నున్నచోటగన్

మాతను పల్కరింపుకధ మానసలాలన చేయ నెంచియున్

నాతిగ కష్టమున్ తలచ నాడిగ వేగము రామ నామమున్

జాతక తీరుయే యిదియుజాడను

గాంచిత నేను నిప్పుడున్

పద్య విపులీకరణం: → సీతాదేవిని చూసిన వెంటనే ఆంజనేయుని మనసు కదిలిపోయింది; అతడు ఉన్న స్థలంలో తానే ఆరాధనతో నిండిపోయాడు. → "మాత!" అని పలకాలని మనసులో తలపోయాడు; కానీ సీతకు ధైర్యమిచ్చే సరైన మాటలు ఎలా పలకాలో ఆలోచనలో మునిగిపోయాడు. → సీతమ్మకు కలిగిన మహా కష్టాన్ని తలచిన వెంటనే అతని లోపల రామనామ శక్తి ఒక ఉరుముల వలె ఉప్పొంగింది. → "ఇదే నా జన్మ ధర్మం; దీనికోసమే పుట్టాను" అని గ్రహించి, తానే  ఉత్సాహంతో రగిలిపోయాడు.

****

శ్రవణనాదము ముందుగా సాగు నిషయు

దర్శనము సంభవము కామ్య దారి మిషలు 

దైవ పూజ్యంమనుగడగా దీక్ష తెరలు 

ఉదయ వాంఛలు యాత్మగా హృద్య హోరు 

పద్య విపులీకరణం: → ముందుగా శ్రవణం (భక్తి గీతాల వినిపించు నాదం) మనసులో పయనిస్తుంది. → తరువాత దర్శనం — దైవసాన్నిధ్యం — కామ్యముగా కోరిన దారి వలె మనసులో కనబడుతుంది. → దైవాన్ని పూజించే స్థితి వస్తుంది; దీక్ష మన జీవితానికి తెరలుగా (ఆవరణలుగా) నిలుస్తుంది. → అంతిమంగా ఉదయించే వాంఛలు ఆత్మరూపమై హృదయంలో హోరెత్తుతాయి.

సారాంశ భావం:

భక్తి పథం = మొదట శ్రవణం (వినిపించుకోవడం), రువాత దర్శనం (దైవానుభవం), తరువాత పూజ & దీక్ష, చివరగా ఆత్మ వాంఛ, పరమానందం.

✨****

కోపమ్మే బ్రతుకగుటే

లోపమ్మే విధిగాను నెంచ రోషము చేరే

దీపమ్మేధాత్రిగనే

పాపమ్మా! దాని పనికి పాపము రాదా!

పద్య భావం

→ కోపాన్ని బ్రతుకుగా తీసుకుంటే జీవితం దహనమే అవుతుంది. → లోపాన్ని కప్పిపుచ్చుకోవడానికి విధి అని నెపం వేసుకుని కోపం పట్టుకోవడం.  → కోపం ఆవేశపు దీపమైతే, దాని కాంతి శాంతికి కాదు, దహనానికి.  → అలాంటి కోపానికి పాప ఫలం తప్ప మరేమీ రాదు.

👉

తానె నీడ ప్రకాశమైకళ తావి పరిశ సుఖమ్ముగన్

తానె యందెను యొండెదట్టని తామయమ్ము గుణమ్ముగన్

తానె సాక్షిగ ధర్మి–అధర్మద తంత్రమేగతి నిత్యమున్

తానె యోగ మయమ్ము ధీజ్వల తామ్ర తత్త్వము నిత్యమున్

భావం:

ఆత్మ అనేది ఎక్కడ చూసినా కనిపించే నీడవంటి దానిగాను, వెలుగువంటి ప్రకాశంగాను ఉంది. సుఖాన్ని ప్రసాదించేది కూడా అదే. ఆత్మలోనూ, ఆత్మ వెలుపలానూ భిన్నత్వం లేదు. సర్వవ్యాప్తమై, తానుగా నిలిచి గుణస్వరూపంగా ఉంటుంది. ధర్మం, అధర్మం అన్నిటికీ సాక్షి ఆత్మే. అదే శాశ్వత తంత్రము, నిత్యమైన మార్గదర్శి. యోగస్వరూపమైన ఆత్మే బుద్ధిని వెలిగిస్తుంది. జ్ఞానాగ్నిలా ప్రకాశించి, మాయ తత్త్వాలపై నిత్య సత్యాన్ని చూపుతుంది.

👉 

తే.గీ. యత్త వేషాలు వెగటగు యలక తీరు

మత్తు చూపులు కళలుగా మాయ పలుకు

సత్తు వే జూపి సతిమణి సాకు నెంచి

క్రొత్త యల్లుండు వీడునే యత్త యిల్లు

→ లోకంలో కనిపించే బాహ్య వేషాలు, ఆర్భాటాలు తాత్కాలికమైనవి. అవి వెంటనే విసుగును కలిగిస్తాయి. → మోహపూరిత చూపులు, క్షణికమైన కళల వలె మాయాజాలమే → నిజమైన సత్తువ, నిష్కలంకమైన సతీమణి గుణాలు మాత్రమే నిలిచే సంపద. → క్రొత్త ఇంటి ఆర్భాటములు, బాహ్య ప్రదర్శనలు చివరికి వదిలి పోతాయి; ధర్మమే శాశ్వత  గృహం.

👉

హిమాలాయ వర్ణన (మత్తకోకిల – పంచపాది)

మింట పాశ హిమాలయమ్మగు మెప్పుకాదులె ధర్మమున్

కంట చల్లగ రూపుఁ తెల్లన కాల తీర్పుగ నోర్పుగన్

చంటిపాపల రక్షహద్దుగ చారు నేత్రగ రక్షగన్

మంటనార్ప జలమ్మునిచ్చియు మార్గ దాహము తీర్చగన్

మింట పూజ్యము పార్వతీపతి మేలు దేవలయమ్ముగన్

భావార్ధం:

హిమాలయం ధర్మానికి ప్రతీకం. మంచు కప్పిన శిఖరాలు కాల తీర్పు–సహనానికి ప్రతిరూపం. పాపల్ని కాపాడే తల్లి కంటలా, హిమాలయం కూడా జీవరక్షక శక్తి. గంగ, జలధారలు మంటలు, దాహం తీరుస్తాయి – ఇది ప్రాణదాయక స్వభావం. చివరగా, ఇది పార్వతీపతి శివుని దివ్య దేవలయం.

👉

నాళ్ళు లెక్కలు సూర్య దిక్కులు నమ్మ బల్కులు గాంచుమా 

నాళ్ళు గాలియు పంచ భూతల నారు నీరగు తీరుగా 

నాళ్ళు జీవము చెప్పజాలము నాలుకేరుచి తీరుగన్ 

నాళ్ళు తల్లియు తండ్రిగుర్వుయు నమ్ముటేగతి బంధమున్

భావం:

రోజులు, లెక్కలు, కాలమానం, సూర్యుని దిక్కులు — ఇవన్నీ మనం ఆధారపడే సూచికలు. గాలి, నీరు, పంచభూతాలు — ఇవే మన జీవనానికి ఆధార స్తంభాలు.జీవం అంటకే లయ నాలుకతో మాటలలో పూర్తిగా చెప్పలేం; రుచి వంటిదే — అనుభవమే జీవముని అర్థం చేస్తుంది. జీవన గమ్యం తల్లి, తండ్రి, గురువును నమ్మి బంధంగా కట్టుకోవడమే. అదే నిజమైన మార్గం.

👉 

అమ్మను నమ్మినా మనసు అక్షయమేయగు యాత్మ తీరుగన్ 

కొమ్మను నమ్మినా లతలు కోర్కెల కాయలు పండ్లుగా యగున్

చెమ్మను నమ్మ దాహమగు చింతయు దేహము నుంచి మార్పుగన్

నిమ్మ బలమ్ముచేరుటయు నీడగ జీర్ణము గాను దేహమున్

భావార్థం

→ అమ్మపై భక్తినమ్మకం ఉంచితే, మనసు నిత్యంగా నిలుస్తుంది; ఆత్మ తీరే శాశ్వతం. → లత కొమ్మను ఆధారంగా తీసుకుంటేనే పూలు, పండ్లు పుడతాయి. ఆధారం ఉంటేనే జీవితం సార్ధకం అవుతుంది.  → నీటి మీద ఆధారపడితే దాహం తీరుతుంది; లేకపోతే శరీరం నశిస్తుంది. → శరీరబలం ఉన్నా, అది క్రమంగా క్షీణిస్తుంది; చివరికి జీర్ణమై పోతుంది.

*****

అంతరాంతరసాక్ష్యమేయగు యాత్మ తీరుగ శక్తిగన్

సంతసమ్నగు మాతృ మూర్తిగ సాధుతత్త్వము యుక్తిగన్

వింతపోకడ శోభనమ్మగు విశ్వ వాకిట రక్తిగన్

చింతమాపుటసర్వమేయగు చిత్తసంపద కూడుటన్

భావం:

మనసులో అంతరంగ సాక్షిగా నిలిచే ఆత్మశక్తి — జీవన మార్గదర్శి. తల్లి రూపంలో సంతసాన్ని, సాంత్వనాన్ని ఇచ్చే సద్గుణస్వరూపిణి. విశ్వపు అంచుల దగ్గర కూడా తన శోభను కోల్పోని ఆశ్చర్యకరమైన శక్తి. చింతమాపుట సర్వమేయగు చిత్తసంపద కూడుటన్ అన్ని చింతలను తొలగించి, మనస్సుకు సంపూర్ణ సంపదను ఇచ్చేది.

👉 

మంగళామయగాత్రరాగము మానవార్ధిగ పుష్టిగన్

సంగ్రహించెడి ధర్మయోగము సత్య దీపము నేర్పుగన్

అంగనాలయ గోపురమ్మగు ఆశ్రితమ్ముగు వర్షగన్

అంతరంగము మాధురీయగుఆత్మ తీరుగ సత్యమున్

 → మంగళకరమైన గాత్రం, దివ్యమైన సంగీతం. జీవనానికి శాంతి, శోభ కలిగించే శక్తి.  → మానవ జీవితానికి పుష్టి, బలం, స్ఫూర్తి ఇచ్చేది.  → జీవితం నడిపించే పథకం ధర్మమే, దానిని సంక్షిప్తంగా మంత్రంలా నిలుపుకోవాలి. → సత్యం అనేది దీపం వలె, మార్గాన్ని చూపే వెలుగును ఇస్తుంది.  → గృహం ఆలయం వలె; గోపురం వలె నిలిచే తల్లి ఆశ్రయం, అందులో వర్షంలా కురిసే కరుణ. → అంతరంగంలో ఉండే మాధుర్యం, ఆత్మస్వరూపమే సత్యముగా వెలుగుతుంది.

👉 

🌺 నవరాత్రి కీర్తన 🌺

పల్లవి:

జయ జయ దుర్గా జయ జయ మాతా

నవ రూపములలో నిత్య విరాజా ॥(2)

అనుపల్లవి:

అజ్ఞానమును తొలగించు తల్లీ

ఆధ్యాత్మిక మార్గ దర్శిని నీవే ॥

చరణం 1

మనలోని అజ్ఞానమును తొలగించు

సత్యవిజ్ఞాన వెలుగులు నింపె

ఆధ్యాత్మిక సాధన శిఖరమయి

శైలపుత్రి రూపమా జయమా జయమా ॥

చరణం 2 

నిత్యం బ్రహ్మ తత్త్వముతో ఏకమై

మూలాత్మముతో అనుసంధానమై

శూన్య సత్యమును బోధించు రూపమా

బ్రహ్మచారిణీ జయమా జయమా ॥

చరణం 3 

మనసును జయించిన సాధకులకై

త్రినేత్ర దృష్టిని ప్రసాదించు తల్లీ

సమర శోభన శాంతి స్వరూపమా

చంద్రఘంటా జయమా జయమా ॥

చరణం 4 

విశ్వ చీకటి తొలగించు తల్లీ

జ్యోతిజ్యోతి వెలుగులు నింపె

జగత్కళ్యాణ మార్గప్రదాత్రి

కూష్మాండ రూపమా జయమా జయమా ॥

చరణం 5 

అరిషడ్వర్గములను జయింపగ

సాధకుని తత్త్వమును బోధించు

స్కందుని తల్లి శుభదాయకి

స్కందమాతా జయమా జయమా ॥

చరణం 6 

త్రిగుణాలపైకి లేచి సాధనమున్

ఆధ్యాత్మిక మార్గమును చూపించు

పరమానంద దివ్యస్వరూపమా

కాత్యాయని జయమా జయమా ॥

చరణం 7 

ప్రతి అంతమున నూతనారంభమై

జీవన చక్రమును బోధించు

మహా శక్తి భయహర రూపిణి

కాళరాత్రి జయమా జయమా ॥

చరణం 8 

పాపములను హరించు తల్లీ

పరమశుభ కాంతియుత రూపమై

ఆత్మసాధనలో శుభదాయకి

మహాగౌరీ జయమా జయమా ॥

చరణం 9 

సర్వసిద్ధులను ప్రసాదించు తల్లీ

ఆధ్యాత్మిక సంపదను పంచె

భక్తులలో పరిపూర్ణత నింపె

సిద్ధిధాత్రి జయమా జయమా ॥

🙏

🎶 కీర్తన (కీరవాణి రాగం – ఆది తాళం)

పల్లవి

గణ గణ గంటలార్చిత రూపిణీ – జయ జయ దివ్యమహేశ్వరీ

తనువుల లోక రక్షక శక్తియై – దయముగ వెలసె భవానీశ్వరీ ॥

---

అనుపల్లవి

భండాసుర దైత్య వినాశినీ – మహాశక్తి రూప భయాపహినీ

అండ పిండ మాయ నిగ్రహినీ – చండిక యుక్తి వినోదమయినీ ॥

---

చరణము 1

నీరు తపస్సు జీవత తత్త్వమై – మనస్సు సాంత్వనమందు నిలిచె

గాలివేగమున్ సుధామృతమై – పృద్వి గర్భమున్ శోభిలిచె

పారెడు యేరుల తాపనివారిణీ – నిత్య దాహ నివారిణీ

నేరుగ హృద్య తత్త్వముల తారిణీ – నీరజ నేత్రి జగదంబికే ॥

---

చరణము 2

కలలన్నియు కదిలించు వాయువై – హృద్యములో మధుర గానమై

పలుకులందు బంధమై మానసై – పాశవము తొలగించు విద్యమై

అలల మిది జ్ఞాన రూపిణీ – ఆశ్చర్యల ఆలయ నారిణీ

అలవోకలే జీవన మార్గిణీ – అమృత కాంతి జగదంబికే ॥

---

చరణము 3

నమ్మకమే బ్రతుకై నిలిచెను – జపమునందు శాంతియై వెలిసెను

నమ్మినదే నిజ జీవన మార్గమై – నిత్యముగ నిత్యమై గలిసెను

నమ్మని దారి మాయమై గదిలెను – హృదయములో తపన దగిలెను

నమ్ముమే దివ్య మార్గమై నిలిచెను – నాయిక శక్తి జగదంబికే ॥

---

చరణము 4

గుంపుల యుద్ధమై దారులలో – కూలము చెప్పుట కష్టమై యుందు

సొంపుగ యేనుగుల పర్వతమై – సోకముల దారి గమ్యమై యుందు

తంపుల మాటల నమ్మక విద్యమై – వంపుల మార్గము నదిగమై

సంపూర్ణ తత్త్వమై రక్షకై – సాంద్ర కాంతి జగదంబికే ॥

---

🔔 గానం పద్ధతి

పల్లవి నెమ్మదిగా, గంటల నాదాన్ని ఊహిస్తూ పాడాలి.

అనుపల్లవిలో శక్తి–వీరరసము.

చరణాలు ఒక్కొక్కటి భక్తి, జ్ఞానం, నమ్మకం, శాంతి భావాలతో పెరుగుతూ చివర్లో పల్లవికి తిరిగి చేరాలి.

*****

కీర్తన

పల్లవి

భండ దైత్య నాశనైక పరమేశ్వరీ మా తల్లీ

భక్తుల రక్షణకై వెలసె సతతం దయామూర్తీ ॥

అనుపల్లవి

నీరు తపమ్ము తప్పదు జీవతత్త్వమై వెలసి

నేరుగా దాహము తీర్చె నిత్య శక్తి నీ రూపమే ॥

చరణం 1

గణ గణ గంటల నాదముతో గగనమందు మ్రోగె

క్షణములో మలినమాయ తొలగించు కరుణ మూర్తీ ॥

చరణం 2

ధూళి చేరగ శరీరమున సుఖమిచ్చు పవిత్ర

యశస్సు నింపగ జీవన శోభగుణమున తల్లీ ॥

చరణం 3

ఋణములు పాపములు రాళ్లవలె భారమై చేరగా

ప్రణమములు నీవు తీసి పావన మంగళం ప్రసాదించు ॥

చరణం 4

గోవు దూడల లాలనతో గోపాల రూపమై వెలసి

భాగ్యముతోడు భక్తుల హృదయమందు నిలిచె తల్లీ ॥

👉

కీర్తన

పల్లవి

భండదైత్య నాశనైక పరమేశ్వరీ మా తల్లీ

భక్తుల రక్షణకై వెలసె సతతం దయామూర్తీ ॥

చరణం 1

దుర్మతి దానవ దర్పమును దహించెడి జ్యోతి రూపి

ధర్మపథమున నిలుపుచు దయతో వెలుగెడి తల్లి ॥

చరణం 2

శక్తి రూపమై సంహరించు శత్రువుల పాపమంతా

శాంతి మంగళము పంచెడి శ్రీలలితా పార్వతీ ॥

******

పద్యం

గణ గణ గంటలేకదల గాలము తీరుగ మ్రోగ గల్గగన్

క్షణమన ధూళి చేరగ సుక్షామము తీర్చ యశస్సు గల్గగన్ ।

ఋణమగు యంబపాఠమున శోభ గుణమ్మున చేర గల్గగన్

ప్రణమనె గోవు దూడలగు భాగ్యముతోడుగ నీడ కాలమున్ ॥

భావము

గంటల ఘనఘన నాదం గాలిలో ప్రతిధ్వనిస్తూ ఆధ్యాత్మిక పథాన్ని చూపిస్తుంది.

ఆ నాదం తాకగానే, క్షణంలోనే జీవికి అంటుకున్న ధూళి (పాపబంధం) తొలగిపోతుంది, సుఖమయ యశస్సు లభిస్తుంది.

యమపాఠం (ధర్మబోధ) అనేది ఋణంలా ప్రతి జీవికి తప్పనిసరి; అది శోభాయమానమైన గుణాలుగా మారుతుంది.

గోవులు–దూడలు నమస్కరిస్తున్న దృశ్యం భాగ్యకరమైన నీడలా జీవితకాలమంతా తోడై ఉంటుంది.

👉

[18/9 08:09] Mallapragada Ramakrishna: కీర్తన.. 85

పల్లవి

భండదైత్య మహాసత్య నాశన భాస్కర రూపిణీ

చండికా శక్తి వినోదమ్ము శత్రు సంహారిణీ ॥

చరణం 1

అండపిండ మహాశక్తి దాహపు గంగ మనస్సుగా

మండు నిండు కళాకుండ దేహపు దాహ యశస్సుగా ।

వికసించే మది భావ జీవనమందు నిధీ

సకల సేవ సహన సామర్థ్యమందు నిలిచె గన్ ॥

చరణం 2

నమ్మకమే బ్రతుకై నిత్యజపమై నిలిచె గన్

నమ్మని నేల నిలువ కానిరుగ మది నావగన్ ।

కాలనిర్ణయము మోహదాహమును దూరగన్

నమ్మిన వాడు పొందెడు నిత్యసుఖ శాంతిగన్ ॥

చరణం 3

కలలన్నీ కదలించు గాలివలె వణికె గన్

గాలిపటమున్ యాశ్చర్యమై యవనతి సాగె గన్ ।

అలలన్నీ పరుగు తీరున జ్ఞానదీపమగన్

అలలచే మనోనావ నిలువ నిఖిలానుగన్ ॥

👉

కీర్తన

పల్లవి

కాలమే సత్యమై సాగునది గమనించు మా

నమ్మకమే ధర్మమై నిలిచినది గుర్తించు మా ॥

చరణం 1

వికసించే మది భావ జీవనముగానె నిలిచెలే

సకల సేవలు సహన సామర్థ్యముగానె విరిసెలే ।

ఒకమాట భార్యకళ స్థితియగు బలమయ్యెలే

ఒకనాడా! ఒక పక్షమా! ఒక నెలా ఒక యేడు గన్ ॥

చరణం 2

నమ్మకమే బ్రతుకై నిత్యజపమయ్యె లే

నమ్మిన మాయ తప్పనిసరిగా దూరమయ్యె లే ।

నమ్మని నేల నిలువ నిలువగ నిధి కర్గెలే

నమ్ముము కాల నిర్ణయము మోహదాహమేయగన్ ॥

చరణం 3

కలలన్నీ కదలించు గాలివలె వణికె లే

పలుకులే పాశమై మనసునందు బంధమయ్యెలే ।

గాలిపటం యవనతి యాశ్చర్యముగ నడిచె లే

అలలన్నీ పరుగు తీరున జ్ఞానదీపమయ్యె గన్ ॥

కాలమే సత్యమై సాగునది గమనించు మా

నమ్మకమే ధర్మమై నిలిచినది గుర్తించు మా ॥

👉

శ్రీ శ్రీ శ్రీ వేంకటేశ్వర పద్య పుష్పమాల

ఉ::శ్రీ గణనాథునిన్ గొలిచి , చేరువ ప్రాంజలి నీ దయా కృపన్

సాగిలి కర్మ బంధములు సన్నిధి సత్కృప తీరు గానుగన్

నే గుణతింతు జన్మ సుకృతీ భవ భంజన భాగ్యమేయగున్

సాగితి ధర్మతత్త్వమున సంభవ తీరున వెంకటేశ్వరా..(01)

👉 ముందుగా విఘ్ననాయకుడైన శ్రీ గణనాథుని నమస్కరించి, తర్వాత నీ దగ్గరకు చేరి ప్రాంజలిగా (అనగా చేతులు జోడించి) నీ దయా కృపను యాచిస్తున్నాను. నా జీవనంలో చేరుకున్న కర్మ బంధాలను, నీ సన్నిధి, నీ సత్కృప మాత్రమే నివారించగలవు. నా స్వల్పమైన గుణం, సుకృతం సరిపోవక పోయినా, నీ అనుగ్రహమే భవసముద్రాన్ని భంజించి, విముక్తి ప్రసాదించే భాగ్యం కలుగజేస్తుంది.

అందువల్ల నీ ధర్మతత్త్వములో భాగమై,నా సంభవ (జననం) ధన్యమవుతుంది, ఓ వేంకటేశ్వరా!

******

ఉ::హృద్యము శాంతి యుక్తిగను యీ మహి తత్త్వము బట్టి చేసె దన్

పధ్యము వ్రాయ నీ మహిమ పాదములెంచియు నిత్య సత్యమున్

గద్యము శాంతి ముక్తిగను కాలము నెంచియు వ్రాయనెంచితిన్

విద్దెలు నీదు భక్తిగను వేల్పుల ప్రాంజలి వేంకటేశ్వరా..(02)

👉 ఈ భూమి తత్త్వాన్ని ఆధారంగా తీసుకుని,

హృద్యముగా, శాంతియుక్తముగా నేను చేయదలిచినది నీ స్తుతి మాత్రమే.నీ మహిమను, నీ పవిత్ర పాదాలను నిత్యసత్యముగా భావించి,

అవి వర్ణించటానికి పద్యములను వ్రాయదలచాను. అలాగే గద్యరూపములోనూ శాంతి, ముక్తి భావాలను ప్రతిబింబిస్తూ,కాలం గడిచినా నిలిచేలా వ్రాయాలని సంకల్పించాను.ఇవన్నీ నీ భక్తికి అంకితం.ఈ వ్రాసే ప్రయత్నమే నా ప్రాంజలి (ఆత్మసమర్పణ) ఓ వేంకటేశ్వరా!.

*****

ఉ౹౹యోగము కాలరీతిన సయోగ్యత నీ శుభ దర్శనమ్ము స

ద్భోగము మానసమ్మున శుభామది సేవన పుణ్య పాప వై

భోగము దైవసంభవము బోధలు తీరున భవ్యతే యగున్

నే గుణి తింపనామము మనస్సుతొ పూజలు వేంకటేశ్వరా.. (03  )

→ కాలానికి తగిన విధంగా యోగ్యంగా నీ శుభదర్శనం కలుగుట యోగమే.

→ మనస్సులో శుభభావముతో నీ సేవే నిజమైన సద్భోగం; అది పుణ్యపాపాల నుండి విముక్తిని ఇస్తుంది.

→ నిజమైన భోగం దేవసంబంధమైనది; అది బోధ (జ్ఞానం) ద్వారా పరమార్థాన్ని తీరుస్తుంది.

→ నేను గుణపూర్ణుడనై నీ నామములు స్మరిస్తూ, మనస్సుతో పూజలు సమర్పిస్తాను, వేంకటేశ్వరా!

******

చం ::హరికథ జెప్ప దోషమగునయ్య వినాయక మండపమ్మునన్

స్వరపర తీరు హృద్యమున వాక్కులు నిల్వ మహత్త్వ బుద్ధిగన్

కరుణ కటాక్షమేకధ సకావ్యము సంతసభావ సంపదన్

విరువిగసంస్కృతీవిలువ విద్యలు మీరక చెప్ప నెంచితిన్

కరిముఖుడైనవిఘ్నపతి కావ్యము తెల్పితి వెంకటేశ్వరా.. (04)

→ హరికథ చెప్పడంలో తప్పేమీలేదు, అది వినాయక మండపంలో జరిగితే మరింత శ్రేయస్సును ఇస్తుంది.

→ స్వరములో మాధుర్యం, వాక్కులో గాంభీర్యం ఉంటే అది మహత్తరమైన జ్ఞానానికి నిలయం అవుతుంది.

→ కరుణతో కూడిన దృష్టి కలిసినప్పుడు కవిత్వమంతా ఆనంద సంపదతో నిండిపోతుంది.

→ సంస్కృతి విలువలు, విద్యల లోతైన భావం – ఇవన్నీ మీరు చెప్పాలని సంకల్పించారు.

→ కరిముఖుడు విఘ్నపతి ప్రసాదంతో ఈ కావ్యం వేంకటేశ్వరుని పాదాలకి సమర్పించబడింది.

******

ఉ ::ఎందరు నిన్నుగాస్థితి మహీతల లక్ష్యము పూజ్యమేయగున్

గoదును నీకుభోగములు గమ్యము చూపుచు దృష్టినీదియున్

సందడిచేయుకొందరుగు సంబరమేయది పీల్పిలవ్వ గో

వింద కృపాసముద్ర కళ విద్దెల వేల్పులు వేంకటేశ్వరా (05)

→ భూమి మీద అనేకులు నిన్ను ఆధారంగా భావించి నిలుస్తున్నారు; వారి లక్ష్యం నీవే, పూజ్యుడవే.

→ నీ దృష్టి, నీ కటాక్షం వలన వారి అనుభోగాలు,

 అనుభవాలు సార్ధకం అవుతాయి.

→ నీ కీర్తన విని, నీ ఉత్సవాలలో పాల్గొని ప్రజలు ఆనందోత్సాహాలతో మునిగిపోతారు.

→ ఓ కృపాసముద్రా వేంకటేశ్వరా! నీ లీలల విందలో భక్తులు ఉల్లాసపు గానాలు పలుకుతారు.

*****

చం::నిగనిగలాడుభవ్యతయు నిత్యము వెన్నెల కాంతి నీకృపా 

యుగములుమారినామనసు యుండునునీదుగభక్తి తండ్రి గన్ 

పగలునురేయిశాంతిగను పాశమునీదియు తల్లి తోడుగన్ 

సెగలగులోకమందుగతి సిద్దిగనిన్నును కొల్వ వేంకటేశ్వరా.. (06)

భావవివరణ:

→ నీ కృప వెన్నెల వలె నిత్యం నిగనిగలాడుతూ, సర్వదా ప్రకాశిస్తుంది.

→ యుగాలు మారినా, కాలం మారినా, ఈ హృదయ భక్తి నీలోనే స్థిరమై తండ్రివంటి ఆధారం అవుతుంది.

→ పగలు రాత్రి సమానంగా నీ శాంతిదాయక దృష్టి పాశమై, తల్లిలా తోడుంటుంది.

→ ఈ కఠోర లోకంలో సురక్షితమైన మార్గం, పరమగతి – నిన్ను కొలవడమే వేంకటేశ్వరా!

******

ఉ::ఇక్కడ భక్తులే కొలువ యి చ్ఛలు దీర్చుము దృష్టి తీరుగన్

మక్కువ కొల్వుతీరుటకు మానము నెంచక బ్రోవనించ నీ

 చక్కని రూప మంగళము చారుత నేత్రుడు దృప్తి నివ్వగన్

మొక్కెద సర్వవేళలగు మోక్షము నిచ్చెది వేంకటేశ్వరా.. (7)

👉 ఇక్కడ (తిరుమలలో) భక్తులు నీ కొలువై యున్నారు.

వారి కోరికలను తీర్చు దయా దృష్టితో చూడుము.

👉 భక్తుల మక్కువ (భక్తి పూర్వక వాంఛ) తీరేందుకు

అహంకారం లేకుండా వారిని కాపాడుము.

👉 నీ చక్కని మంగళమయ రూపం, చారుత (అందమైన) నేత్రాలు

భక్తులకు దృప్తిని (తృప్తి, ఆనందం) ప్రసాదించును.

👉 మేము అన్ని వేళలా నీకు మొక్కుతాము.

మాకు మోక్షమే ప్రసాదించు, ఓ వేంకటేశ్వరా!

*****

ఉ::కొంచముభక్తియేయనకకోర్కెలుయెక్కిన మానసమ్ముగన్ 

అంచెన వేయలేనిగతి యాశ్రిత కాంచన రూప ధారివీ 

సంచులు సంపదేబ్రతుకు సమ్యత లేకయు కాల తీరుగన్ 

కుంచెతొ నీకు సేవలగు నున్నత జూపుము వేం కటేశ్వరా.. (8)

👉 కొంచెమైనా భక్తి కలిగితే, మానసంలో ఎన్నో కోర్కెలు ఒక్కసారిగా ఎగసిపడతాయి.

👉 కానీ ఆ కోర్కెలు ఎటు తీసుకెళ్తాయో అంచనా వేయలేము.భక్తులు ఆశ్రయించేది కాంచన సుందరరూపుడైన నీవే.

👉 బ్రతుకంతా సంపద కోసం సంచుల్లా గజిబిజిగా గడుస్తుంది.సమ్యత (సమతుల్యం) లేకపోవడం వలన కాలప్రవాహమే తీరును నిర్దేశిస్తుంది.

👉 అందువల్ల, కళాకారుడు కుంచెతో చిత్రించినట్లుగా,మా సేవలు నీకు ఒక అర్పణగా ఉండాలని మేము కోరుకుంటున్నాం.ఓ వేంకటేశ్వరా, దానిని నున్నతమైన దారిగా చూపించుము.

*****

చె::తొలి పలుకే మదీయ భవ పూజ్యముహృద్యము సంపదే యగున్

తొలుచుము నాదువిఘ్నము తోరపు భక్తిగ నేను కొల్చెదన్

మలుపులు యెన్ని యున్నను సమానము నెంచియునిత్య భక్తిగన్

కొలిచెదనిన్ను నిష్ఠగనుకోపము లేలను వేంకటేశ్వరా..(09)

భావవివరణ:

→ నేను పలికే తొలి మాటలే పూజార్హమైనవి; అవి నా జీవిత హృదయసంపదలుగా నిలుస్తాయి.

→ మొదట ఎదురయ్యే విఘ్నాలను తొలగించి, అచంచలమైన భక్తితో నిన్ను సేవిస్తాను.

→ జీవిత మార్గంలో ఎన్ని మలుపులు వచ్చినా, సమానత్వంతో, నిత్యభక్తితో నిన్నే అనుసరిస్తాను.

→ ఓ వేంకటేశ్వరా! నిన్ను అచంచల నిష్ఠతోనే కొలుస్తాను; కోపం, అహంకారం నాకు సమీపించవు.

*****

శా ::గంగంగం గణనాధ విఘ్నములనే కాలమ్మునాతీర్చుమున్ 

గంగంగం విజయమ్ముకూర్చగలగన్ గమ్యమ్ము నీభవ్యమున్ 

గంగంగం జపమున్ మనోవిధిగనున్ కాయమ్ము తీరేయగున్ 

గంగంగం యన వేంకటేశ్వరగణ కార్యమ్ము నీమాయలే

భావవివరణ:

→ గణనాథా! "గంగంగం" జపంతో అన్ని విఘ్నాలు తొలగి కాలాన్ని సులభతరం చేస్తావు.

→ ఈ జపముతో విజయం లభిస్తుంది; నీ భవ్యమూర్తిలో గమ్యం చేరుతుంది.

→ "గంగంగం" జపం మనసుకు నియమం, శరీరానికి శాంతి, దేహధర్మానికి సమతూలం ఇస్తుంది.

→ ఓ వేంకటేశ్వరా! గణనాథుడి ఈ జపమంతా నీ మాయవిభూతిలోనే కొనసాగుతుంది.(10)

*******

మ::అరుణాదిత్యత నిత్య సత్య కిరణం యాశ్చ లీలేయగున్
తరుణానందము సౌఖ్య సంపదగనున్ తన్మాయతీరే యగున్
మరణమ్మున్ మనదేహతృప్తి యగుటన్మార్గమ్ము దైవమ్ముగన్
కరుణాదిత్యగ వేంకటేశ్వర కళా కార్యమ్ము నిత్యమ్ముగన్.. (11)
భావవివరణ:
→ అరుణోదయ సూర్యుడి నిత్యసత్య కిరణాల వలె నీ లీలలు ప్రకాశిస్తాయి.
→ నీ కరుణ కిరణాలు తరుణులకు ఆనందసౌఖ్యం, సంపదలుగా మారుతాయి; మాయాతీరాన్ని దాటే శక్తిని ఇస్తాయి.
→ మరణానికీ అర్థం కలిగించేది, మన దేహానికి తృప్తి ఇచ్చేది – నీ దివ్యమార్గమే, ఓ దైవమా!
→ కరుణారవింద సూర్యుడైన వేంకటేశ్వరా! నీ లీలాకళాకార్యములు నిత్యమూ కొనసాగుతూనే ఉంటాయి.
******
శా::శ్రీకారం భవ సర్వ మవ్వ వినయం సిద్ధాంత తీరేయగన్
ప్రాకారంభగు ధర్మ నిర్వహణగన్ ప్రాధాన్య విశ్వాసమున్
ఓంకారం జపహోమమే మనసుగన్ శ్లోకంబు పాఠంభు గన్
ఏకం కోరితి వేంకటేశ్వరునిగా నిత్యమ్ము పూజ్యమ్ముగన్.. (12)

→ ప్రతి కార్యమునకు శ్రీకారం చుట్టునట్లు, వినయమే ఆది. జీవన సిద్ధాంతములన్నియు వినయమనే తీరునే చేరవలసి యుండు.
→ ప్రతి ఆరంభములోను ధర్మమే ఆధారముగా వుండాలి. ధర్మమును నమ్మే విశ్వాసమే ప్రాధాన్యము.
→ "ఓం" కారమున జపముచేయుట, హోమములు నిర్వహించుట, మనసు నిలకడగా శ్లోకములను పఠించుట – ఇవే ఆత్మను శుద్ధి పరచును.
→ అంతిమంగా కోరదగినదంతయు వేంకటేశ్వరుని పూజనే. నిత్యమూ ఆయనే పూజ్యుడు, ఏకమాత్ర శరణ్యుడు.
*****
ఉ ::వానల కష్ట నష్టము వివాదుల వర్గము  
కోపరోషముల్  
జ్ఞానము నానుడీ బ్రతుకు కాలము దుర్భర మైన జీవనం 
వైనము తీవ్రమై వరద వైపరిగా గణ నాధలీలలే 
మౌనముగాను వాక్కులవి మోక్షము నీదయ వేంకటేశ్వరా. (13)

వరుస భావం
1. వానలతో కలిగే కష్టనష్టములు,
2. వివాదసమూహముల కోపారోషములు,
3. జ్ఞానమని చెప్పుకునే నానా మాటలతో బ్రతికే ఈ కాలం –
నిజానికి దుర్భరమైన జీవనమే.
4. వరదలవంటి తీవ్రమైన వైనముల మధ్య గణనాధుని లీలలే ఆధారం.
5. ఈ గందరగోళమైన లోకంలో మౌనముగానో వాక్కులగానో ఉండే మోక్షమే నీ దయ, ఓ వేంకటేశ్వరా.
****
ఉ::అక్షర మన్నలేని గతి యానతి కోరితి నీదు భక్తిగన్
దక్షత సేవభాగ్యమగు తన్మయరూపము నన్నుచేర్చుటన్
లక్షణ గమ్యమేమధుల రమ్యతనీకళ దేవదేవగన్
రక్షణ దివ్యతేజమగు రాశిగ నీదయ వేంకటేశ్వరా (14)

👉 నశ్వరమైన (అక్షరముకాని) గమ్యములు కాదు, శాశ్వతమైన గమ్యమును నేను నీ భక్తితోనే కోరుతున్నాను.
👉 దక్షతతో చేసిన సేవాభాగ్యమే నన్ను నీ తత్వములో ఏకరూపముగా కలుపుతుంది.
👉 పరమలక్షణముగా గమ్యమయ్యేది అమృతమైన సౌందర్యరసముతో నిండిన నీ దివ్యరూపమే, ఓ దేవదేవా.
👉 రక్షణకరమైన దివ్యమైన తేజస్సులా విరాజిల్లేది నీ కరుణా రాశియే, వేంకటేశ్వరా.
*****
సిద్ధి సహాయ తత్వమగు శీఘ్ర వసంతమనస్సు తీరు స
ద్భుద్ధిగ పూజలన్నియు సెపుణ్యము తీరుగ చేయగల్గగన్
శుద్ధసమర్ధతాగుణము శుద్ధిగ నిత్యము నీదు సేవలై
యుద్ధము జీవనంబు గను యున్నత లక్ష్యము వేంకటేశ్వరా.. (15)

👉 విజయసాధనకు తోడ్పడే తత్వమయిన మనస్సు వసంతంలా శీఘ్రంగా ఉత్సాహవంతమై ఉండాలి.
👉 సద్బుద్ధితో చేసిన పూజలన్నీ పుణ్యమయ ఫలితాన్నే కలుగజేయగలవు.
👉 శుద్ధమైన సమర్థతా గుణము శుద్ధియే పరమార్ధమై, అది నిత్యమూ నీ సేవల రూపమే అవుతుంది.
👉 జీవితం ఒక యుద్ధంలాంటిది, అందులో ఉన్నతమైన లక్ష్యం సాధన వేంకటేశ్వర స్వామి అనుగ్రహంతోనే సాధ్యం.
*******
ఉ౹౹ఆపద నున్నధైర్యమగు అక్షర విద్దెల నేస్త హస్తమున్
దాపము లెల్లఁతీర్చగల దాతల గా చరణమ్ము లండగన్
పాపములెల్లఁ పుణ్యమగు పావన "వేంకట" నామ ముండగన్
లోపములన్ని మార్చగల లోక శుభంకర వేంకటేశ్వరా(16)

– భక్తుని కష్టసమయంలో ఆత్మస్థైర్యం నింపే, బలమిచ్చే ప్రభువు.
– శరణు కోరినవారికి శరణాగత రక్షణ కలిగించే వేంకటేశ్వరుని దివ్యపాదాలు.
– ప్రభువు నామస్మరణం దుఃఖదోషములను హరిస్తూ, పుణ్యప్రాప్తి కలిగిస్తుంది.
– దోషములను నివారించి, జీవన మార్గమును సకల శుభములతో తీర్చిదిద్దే దయామయుడు.
****

అజుడుగ ధర్మనిర్ణయము నాలగనెంచ విధాన నేస్తమున్

భజడుగ బంధతత్త్వమును భాద్యతగాను సమర్ధ తేయగున్

విజుడుగ సర్వ దారులగు విద్దెలతీరు గనౌను కాలమున్

రజుడుగ రమ్యతా భవము రాశిగసేవలువేంకటేశ్వరా.. (17)

వరుస భావం:

అజుడు = అజ (పరమాత్మ / శాశ్వతుడు).

ఆయనగా, ధర్మనిర్ణయం చేయుటలో నేస్తుడై, శ్రేష్ఠమైన విధానములను అనుసరిస్తాడు.

భజుడు = భజించువాడు, భక్తుడు.

వేంకటేశ్వరుడు బంధతత్త్వమును (సంబంధసత్యమును) భాద్యత (బాధ్యత/కర్తవ్యము)గా స్వీకరించి సమర్థతతో నడిపిస్తాడు.

విజుడు = విజయుడు, జయించినవాడు.

కాలములో సర్వదారుల మార్గములు విసదీకరించి, విజయరూపుడై జ్ఞానం ప్రసరిస్తాడు.

రజుడు = రాజు.

రాజుగా, రమ్యమైన భవమును (ఆనందసమృద్ధ జీవనమును) రాశిగా (సమృద్ధిగా) ప్రసాదించి సేవకులను రక్షిస్తాడు.

****

ఉ::గీత ప్రభావరేఖలగు జీవిత సత్యము కష్ట నష్టమున్

పీతగ పుట్టుబిడ్డలను పీ యుష మాదిరి చంపుటే యగున్

నేత గ వేంక టేశ్వరుని నీడను చేరియు ప్రార్ధనల్ సుధీ

సీతకు పిచ్చి తగ్గెనని చెప్పిరి వైద్యులు, నమ్మిరందరున్ (18)

భావవ్యాఖ్య

→ జీవితం ఒక గీతంలా సాగుతుంది; అందులో సుఖదుఃఖాలు, కష్టనష్టాలన్నీ సహజమే.

→ పసిపిల్లలపై వచ్చే కష్టాలు, వ్యాధులు, ఆపదలు, పేయుషంలా విషమై, జీవాన్ని కరగజేయగలవు.

→ అయితే భక్తుడు వేంకటేశ్వరుని నీడన చేరి ప్రార్థిస్తే శాంతి, రక్షణ లభిస్తుంది.

→ ఇక్కడ ఒక నిజ జీవిత సందర్భమో, ఆధ్యాత్మిక ఉదాహరణగానో: సీతకు మానసిక బాధ తగ్గిందని వైద్యులు చెప్పారు, అందరూ నమ్మారు.

(అంటే దైవకృప వల్లనే వ్యాధులు కూడా తగ్గుతాయి అని సూచన.)

******

*మ::ప్రణతిo గైవస మై కరంగు హృది దాంపత్యంపు మాధుర్యమా 

తనికే దక్కు వియోగ దుఃఖితుల బాధల్ జూడజాలoడు చ 

ల్లని మల్లెల్ చిఱు చందమామయు జటన్ రంజిల్ల గన్పట్టె నా 

క్షణమాలస్యము వేంకటేశ్వరకళా క్షేమమ్ము నీదే కృపా  (19)

భావవ్యాఖ్య

→ దాంపత్య జీవనంలోని మాధుర్యాన్ని హృదయంలో సాక్షాత్కరించుకుంటూ వేంకటేశునికి ప్రణామం.

→ కానీ వియోగంలో తల్లడిల్లే బాధను ఇతరులు పూర్తిగా అనుభూతి చెందలేరు.

→ మల్లెల్లాంటి స్వచ్ఛత, చందమామలాంటి నిశ్శబ్దతతో కూడిన జటలో (శిరోజాలలో) రమణీయతను అలంకరించే వేంకటేశ్వరుని దివ్యరూపం.

→ ఈ క్షణికమైన జీవనంలో శాశ్వత క్షేమాన్ని ఇవ్వగలిగేది వేంకటేశ్వరుని కరుణ మాత్రమే.

*****

గణపతి పూజసేయ కఱకంఠుడు భక్తుల నాదరించునే .

రుణపడిసత్యసంపదను పూజ్యమునెంచియు విద్యయేయగున్

నణుకువతీరు సేవలగు నాణ్యతనెంచకమా దయా కృపా

గణగుణమేను తత్భవముగాను దయా సుధ వేంకటేశ్వరా.. (20)

భావవ్యాఖ్య

→ గణపతిని పూజించే ప్రతి భక్తుని ఆ గణాధిపతి అనుగ్రహిస్తాడు, ఆదరిస్తాడు.

→ గణపతి అనుగ్రహంతో రుణములు తీరతాయి; సత్యసంపద, విద్యలభిస్తాయి.

→ సేవలను మనసారా, నాణ్యతతో సమర్పించాలి; అప్పుడు దయా కృప ప్రవహిస్తుంది.

→ గణపతి గుణములు ఏవైనా చివరికి తత్భవమై వేంకటేశ్వరుని దయాసుధలో కలిసిపోతాయి.

****

శా::లోకానా విధి రాత మార్చగలగే లోకేశ విశ్వాసమున్ 

సాకారా నిధి కోరి పూజ్యభవమున్ సాంగత్య దేహమ్ముగన్ 

స్వీకారమ్మగునీదుభక్తితలపుల్సేవల్లె ధ్యానింతునున్

ప్రాకారమ్మున వేంకటేశ్వర సుఖా పాఠమ్ము నీ భక్తిగన్.. (21)

పద్య భావం:

→ లోకేశ్వరుడైన వేంకటేశునిపై విశ్వాసముంచితే, మనకు దురదృష్టమనే విధి రాత కూడా మారిపోతుంది.

→ ఆయనను సాకారముగా దర్శించి, ఆరాధించి, సత్సాంగమును పొందే భాగ్యం మన దేహానికి పరమపుణ్యం.

→ మన భక్తి తలపులను ఆయన స్వీకరించి, భక్తి సేవల ద్వారా ధ్యానమును ప్రసాదిస్తాడు.

→ తిరుమల ప్రాకారాల మధ్య నిలిచే వేంకటేశ్వరుని సుఖపాఠం (అనగా మంగళసూత్రభావమైన శాశ్వత ఆనంద శిక్షణ) భక్తి ద్వారానే లభిస్తుంది.

****

మ::చెదిరే హృద్యము నిన్నున మ్మియు కళా చిత్తమ్ము చూపాలనే

మదిసొంపారగ పాట లన్ని యును సన్మానమ్ము యోగంబుగన్

నిధి కోరే గతివేంకటేశ్వరసన్నీ దాన మేలేసుధా

మదిరాపాన విశేషమత్తులకె సన్మానంబుదక్కున్ గదా... (22)

భావవ్యాఖ్య

→ మన హృదయం ఎప్పటికీ నిన్నే నమ్ముకొని, కళలతో (సంగీతం, కవిత్వం, నృత్యం) చిత్తాన్ని నీకు అర్పించాలనే సంకల్పం.

→ మధురమైన పాటలన్నీ నీకు సమర్పణగా భావిస్తే అవి నిజమైన సన్మానం అవుతాయి.

→ నిధులను కోరి మోజు పడే గమ్యం కన్నా, వేంకటేశ్వరుని సన్నిధి అనుభవమే అమృత సుఖం.

→ మద్యం వల్ల కలిగే తాత్కాలిక మత్తులో ఎలాంటి సన్మానం ఉండదు కదా! భక్తి మత్తే శాశ్వత సన్మానం.

****

శా::బాలా నాగృహమo దునాతిరుగూ బందుత్వ తీరే యగున్

లీలాజూపు మనస్సుగా కదలికన్ లోకమ్ము లేలేసుధీ

బేలానా భవమౌనులక్ష్మి గనుగన్ స్వీకార భాగ్యమ్ముగన్

శ్రీలన్ గమ్యము వేంకటేశ్వరయనే జీవించతీరే యగున్.. (23)

భావవ్యాఖ్య

→ చిన్ననాటి నుండి వృద్ధాప్యం వరకు గృహంలో తిరుగుతూ బంధుత్వమే జీవన విధిగా అనిపిస్తుంది.

→ ఈ లోకం ఒక లీలా నాటకం లాంటిది. మనస్సు తాత్కాలిక కదలికలతో కరిగిపోతుంటుంది.

→ భవమౌనులక్ష్మిని (అనగా శాశ్వతమైన మౌనానందాన్ని, అంతరంగ సంపదను) పొందే భాగ్యం, స్వీకారం ఆయన కరుణ వల్లే.

→ చివరికి అందరి గమ్యం శ్రీ వేంకటేశ్వరుడే. ఆయన ఆశ్రయమే నిజమైన జీవన పూర్ణత.

*****

చం౹౹నిరతము సమ్మతీ మదిగనీదగుసన్నిధి నాకు పూజ్యమున్                                  

సురవిభులైన మానవులు సొంపుగఁ చిత్తము నుంచి వేడుకల్

కరములతోనుపూజలగు కాలము రీతిగ నేను చేయగన్

చరణములేగతీనిరతముచాపాళ్యమ్ము గాదేవరా..(24)

భావవ్యాఖ్య

→ నీ సన్నిధిలో నిత్యనిరతముగా ఉండటం నాకు అత్యంత పూజ్యమైనది, శ్రేష్ఠమైనది.

→ సురులు, మానవులు అందరూ మధురమైన మనస్సుతో నిన్ను పూజిస్తారు, వేడుకలు జరుపుతారు.

→ నేను కూడా నా చేతులతో పూజలను కాలానుగుణంగా, విధానానుసారం చేయగలననుకుంటున్నాను.

→ నీ చరణాలే నా పరమగమ్యం; వాటిని సదా పాళ్యముగా, శరణ్యముగా స్వీకరిస్తాను, ఓ దేవరా!

*****

చెం::సిరి పాదంబులు నొత్తగా ముదముతో శేషాహి పై దుగ్ద సా
గర మధ్యస్థ తరంగడోలికల వేడ్కన్ దూగు మీకిప్డు మా
మొరవిన్పించెనొ ? లేదో ? స్వామి ! కరముల్ మోడ్తున్
గృపాo భోధివై
త్వరవాసామదిగాను కావగదనే తత్త్వమ్ము గా దేవరా..(25)
→ శ్రీవారి పాదాలను సంతోషభావంతో నమస్కరిస్తూ.
→ శేషశయ్యపై, పాలసముద్రమధ్యంలో అలల ఊగిసలాట మధ్య విశ్రాంతిగా ఉన్న నిన్ను మా కోరికలు చేరుతున్నాయా? అని భక్తులు ప్రశ్నిస్తున్నారు.
→ మా మొర నీవు ఆలకించితివా లేదా? స్వామీ! మేము చేతులు జోడించి వేడుకుంటున్నాము.
→ కృపాసముద్రమువై, వెంటనే మా ఆవసరాల కోసం సదా సన్నద్ధుడవైన నీవు మాకు కాపాడువాడవు కదా, దేవరా!
******
ఉ:: దశవిధదానధర్మములుధ్యానముగాను సహాయమే యగున్
కుశలముసత్యమార్గమగు కూడికసర్వ శుభంబు కాలమున్
వశమగుయుక్తి రక్తిగను వాక్కులతీరున కోపతాపముల్
విశదము చిత్తమేయగు విజ్ఞుడనేడిల వెంకటేశ్వరా!..(26)
– పది విధములైన దానములు, ధర్మములు అవి మనకు ధ్యానమునందు సహాయమగును సత్య మార్గమున నడచుటకుశలమై, శుభములను కలిగించును యుక్తి (సరియైన ఆచరణ) మన వశమై, రక్తిగా అలవడును వాక్కులలో కోపం, తాపం తొలగి, చిత్తము నిర్మలమగును ఈ విధముగా నడచువాడు విజ్ఞుడని ప్రసన్నుడగు వెంకటేశ్వరా!
*****
దినదిన వృద్ధిమొక్కగను దివ్య వెలుంగగు కాయపండుగన్
మనసున నిత్యనామజప మార్గపు వృద్ధిగసర్వ మే యగున్
గణవిధితత్త్వమేజపము జ్ఞానము నెంచియు నామ ప్రార్ధ నల్
గుణనిధివిద్యమూలమగు గుప్తము నిత్యము వేంకటేశ్వరా. (27)
వరుస భావం
రోజుకో కొత్త ఉత్సాహంతో, శరీరం – మనస్సుకు దివ్యమై వెలుగు నిచ్చే పండుగలా జీవితం సాగుతుంది.
మనసులో నిత్యం నామజపము పెరుగుతూ ఉంటే, అందులోనే సమస్త శ్రేయస్సు, శుభఫలములు పొందబడతాయి.
జపము అనేది తత్త్వసారమే. దానిని జ్ఞానముతో ఆచరించి నామప్రార్థన చేస్తే, అది గణనీయమైన శ్రేయస్సుకు దారి తీస్తుంది.
అది ఒక రహస్యమై వేదాంత మూలం. ఆ గుప్త జ్ఞానం ఎల్లప్పుడూ గుణనిధి వేంకటేశ్వరుని అనుగ్రహముతో లభిస్తుంది.
******
ఉ::మాటలు మాత్రమా కవిత మానసమందున వేకిలేని పో
రాటము శబ్దగుoభనము రంజిలకుండిన సత్తలేని పో
రాటము కావ్యకృద్వరుల రమ్యమటంచన కున్న చో నిరా
ఘాటము సర్వ సమ్మతిగ కావ్యము గూర్చెడి వేంకటేశ్వరా..(28)
ఉ::
మాటలతోనే కవిత రాయబడినా, అది హృదయములోనుండి వచ్చిన భావముతో నిండకపోతే వ్యర్థమే.
కేవలం శబ్దాల ఘోష మాత్రమే జరిగితే, అందులో నిజమైన రంజకత ఉండదు.
అలాంటి కవిత సత్త్వహీనమైన పోరాటముగా మిగులుతుంది.
నిజమైన రమ్యతను అందించే వారు కావ్యకర్తలు మాత్రమే, వారు సృష్టించినది సర్వసమ్మతమగును.
అట్టి సత్యమైన కవిత్వమును నీ అనుగ్రహముతోనే అనుభవించగలమని వేంకటేశ్వరా!
*****
ఉ::నర్తన జీవ కాలమగు భానుడి లీలల మాదిరేయగున్
కర్తకె కష్టనష్టములు కాలము కర్మలు తీరుయేయగున్
వర్తనబాగువంధ్యలు సవాక్కులు నీడలు ప్రీతియేయగున్
కర్తల చిత్తమే కదల కానుకలౌను వేంకటేశ్వరా.. (29)

👉 జీవితం ఒక నాట్యం వంటిది; అది సూర్యుడి లీలల వలె ప్రతిదినమూ కదులుతూ వెలుగుతుంది.
👉 ప్రతి మనిషి తన కర్మానుసారం కష్టాలు, నష్టాలు అనుభవిస్తాడు; కాలమే వాటిని పరిష్కరిస్తుంది.
👉 మంచితనముతో జీవన ప్రవర్తన ఉంటే, సత్పదాలు, సద్బంధువులు నీడల వలె తోడై ఆనందం కలిగిస్తారు.
👉 చివరికి, మనిషి చిత్తశుద్ధి, సంకల్పమే దైవానుగ్రహానికి కారణం; నీ ప్రసాదమే సర్వసిద్ధి, వేంకటేశ్వరా!
*****
మ::కమలమ్ముల్  వికసించకాలముయిదేకాసార మే మూలమున్
భ్రమరమ్ముల్ తిరుగాడువేళ యిది యేత్రాగంగ వీలే యగున్
కమతమ్ముల్ వడి సాగుతీ ర్ధములు  నింగారమ్ము దారే యగున్
కుముదమ్ముల్ తమి వేంకటేశ్వరయనేక్రుంగన్ సూత్రంబుగన్..(30)
భావం
👉 జీవితం ఒక నాట్యం వంటిది; అది సూర్యుడి లీలల వలె ప్రతిదినమూ కదులుతూ వెలుగుతుంది.
👉 ప్రతి మనిషి తన కర్మానుసారం కష్టాలు, నష్టాలు అనుభవిస్తాడు; కాలమే వాటిని పరిష్కరిస్తుంది.
👉 మంచితనముతో జీవన ప్రవర్తన ఉంటే, సత్పదాలు, సద్బంధువులు నీడల వలె తోడై ఆనందం కలిగిస్తారు.
👉 చివరికి, మనిషి చిత్తశుద్ధి, సంకల్పమే దైవానుగ్రహానికి కారణం; నీ ప్రసాదమే సర్వసిద్ధి, వేంకటేశ్వరా!
*****
గుణపాఠంయిది గంగపొంగు యగుటన్ శుభ్రమ్ము తీరేయగున్
గణనాథం మది శంకటాలకళగన్ గానమ్ము మూలమ్ముగన్
రణమయ్యే గతి జీవనాట కముగన్ రమ్యత్వ లక్ష్యమ్ముగన్
క్షణమౌనంమగు వేంకటేశ్వరకళా క్షామమ్ము మాకెందుకున్.. (31)
వరుస భావం (అర్థం):
→ గుణపాఠం (నిజమైన బోధ) గంగ వలె పొంగిపొర్లి శుద్ధిని ప్రసాదిస్తుంది.
→ గణనాథుడి స్మరణ మనసుకు శంకటాలను తొలగించే మూలగానం వంటిది.
→ జీవన ప్రయాణం ఒక యుద్ధరంగమైతే, దానిని సౌందర్యమయమైన లక్ష్యం వైపు నడిపేది ఇదే గుణపాఠం.
→ వేంకటేశ్వరుని కళా కరుణ మనకు క్షణమాత్ర మౌనమును దాటి, అన్ని కష్టాలను తొలగించునది.
****
శా::రమ్మంటూపిలిచాయికోరికలుగన్ రమ్యత్వమింకాయనెన్
ఇమ్మంటూకలిసాయివద్దనకయేయీప్సిత్వ భావమ్ముగన్
పొమ్మంటూపలుకేమదీకథలుగన్ పూజ్యమ్ము ప్రేమమ్ముగన్
నామ్మాలేమదివేంకటేశ్వరకలా నాదమ్ము  రూపమ్ముగన్.. (32)
మన మనసు లోపలి కోరికలు మమ్మల్ని పిలుస్తూనే ఉంటాయి. అవి సౌందర్యానికి, ఆనందానికి, సుఖానికి లాగుతుంటాయి.
ఆ కోరికలే మనసులోని ఆకాంక్షలతో కలిసిపోతూ, "ఇదే కావాలి" అని పట్టుబడే భావాన్ని కలిగిస్తాయి.
కానీ చివరికి అవే కోరికలు "పొమ్ము" అని నిరాకరింపబడినట్లుగా ఖాళీ కథలుగా మిగిలిపోతాయి.నిజమైన విలువ మాత్రం పూజ్యమైన ప్రేమలోనే ఉంది.అన్ని కోరికలకి అంతిమ రూపం, నిజమైన నాదం, శాశ్వతమైన రూపం వేంకటేశ్వరుని కళలో ఉంది.
****†
కవులలొ వాక్యతత్త్వమణ కాంతులలీల పదాల సూత్రమున్
ప్రవళి కఠోరచిత్రమగు ప్రాభవతీరు సమీక్ష మాత్రమున్
వివరపుసూత్రమానసము విద్య కలౌను కఠోర చిత్రమున్
భవపర వేంకటేశ్వరకళా సహనమ్మ సుదీర్ఘ శ్లేషమే.. (33)
భావం
కవులు వాక్యసౌందర్యముతో మణిమాలికలవలె కాంతివహించే లీలపదాల పరంపరను అల్లుతూ,
అతి కఠోరమైన, కఠినమైన అలంకారచిత్రాలను సమీక్షించడం (వివరించడం) ద్వారా మాత్రమే యశస్సు పొందే ప్రయత్నమును చేస్తూ,
వివరణలలో, పదసముదాయాలలో, విద్యావంతుల మానసాలలోనూ కఠినమైన కవితాచిత్రమే ఆధిపత్యం పొందుతుండగా,
భవమును మించిన వేంకటేశ్వరుని కళలో అయితే, సహనమనే సుదీర్ఘమైన శ్లేషమే ప్రధానంగా నిలుస్తుంది.
*****†
పద్యo
"నీవె ననావిశ్వమగు నిత్యము సత్యము విద్య లీలగన్
తావక సత్కృపన్ కవిగ రామ యనామదితత్త్వమే యగున్
జీవులు పుట్ట , గిట్ట తుదిఁ
జేకొన సద్గతి నీవె రక్ష , నీ భావమెఱుంగగాఁ ధరణి బంధము ప్రేమయు వేంకటేశ్వరా".. (34)

వేంకటేశ్వరా! నీవే అనేక విశ్వాల రూపము.
నిత్యసత్యము, విద్య, లీల—అన్నీ నీలోనే ఉన్నవి.
నీ సత్కృపతోనే ఈ కవి రామ (అంటే మీరు స్వయానా రచయిత 🙏🏼)
నామదితత్త్వమును (నామముల సత్యరూపాన్ని) గ్రహించగలుగుతున్నాడు.
జీవులు పుట్టడం, పెరగడం, మళ్ళీ అంతమవడం — ఇవన్నీ నీ లీలలు.
సద్గతిని ప్రసాదించే వాడవు నీవె
నీ భావాన్ని ఎరుగుట ద్వారా భూలోక బంధములు కరిగిపోతాయి,
ప్రేమతో జీవులు నీ సన్నిధిని పొందుతారు.
*****
"ఎంత నిగూఢ సృష్టియగు యళ్ళరు క్షేమ్మము నెంచ జూపుగన్
వింతగు యెండవాన చలి విద్దెల జీవము ప్రాణ కోటిలో
సంతత మంత్ర తంత్రమగు సత్పధయాన విచిత్ర చిత్రమున్
అంతయు నీ మహత్త్వమది యన్యులెరుంగరు వేంకటేశ్వరా!", (35)

ఈ విశ్వ సృష్టి ఎంత నిగూఢమైందో!
యావత్ జనులు తమ క్షేమాన్ని కోరుతూ దానిలో నడుస్తుంటారు.
వింతగా సూర్యుని ఉష్ణం, చలనం, విద్యుత్తు—all these powers—
జీవప్రాణ శక్తి కోటిలలో ఆవహించినవి.
నిరంతర మంత్రతంత్రంలా ఆ ప్రక్రియ నడుస్తుంది.
సత్పథమునకై విభిన్నమైన, విచిత్రమైన చిత్రాలను ఆవిష్కరిస్తుంది.
ఈ సృష్టి అంతా నీ మహత్త్వమే, ఓ వేంకటేశ్వరా!
దీనిని యథార్థంగా గ్రహించగలిగేది నీ దయ పొందినవారే, మరి ఇతరులు ఎరుగలేరు.
****
తేటతెలుంగునేర్పగల తీక్షణశిక్షణ రామ మూర్తిగన్
బాటగ భాషవృద్దికి సమాన మనస్సును నుంచ లక్ష్యమున్
మాటగ తల్లి తండ్రి గురు మార్గము విజ్ఞత చూపగల్గగన్
మాటగ తేజమేతెలుగు మాన ప్రకీర్తియు వేంకటేశ్వరా.. (36)

👉 తేటతెలుగు నేర్పగల తీక్షణమైన శిక్షణ = రామమూర్తి లాంటి ఆచార్యులు.
👉 అర్థం: భాషా పాండిత్యం క్రమశిక్షణతో కూడి ఉండాలి.
👉 భాషాభివృద్ధికి సమానమనస్సు (సహనశీలత, సమతా దృష్టి) కావాలి.
👉 అర్థం: భాష ఎదగాలంటే అందరిలోనూ కలిసిన భావం ఉండాలి.
👉 మాట (భాష)కు మొదటి మూలాలు తల్లిదండ్రులు, గురువులు. వాళ్ల మార్గం విజ్ఞానాన్ని చూపిస్తుంది
👉 తెలుగు భాష తేజముతో మన ప్రకీర్తి పెరుగుతుంది. ఈ మహిమ అంతా వెంకటేశ్వరుని కృపతోనే.
*****
ఉ::ఆంగ్లము కర్మయేమి మన భాషయు తేటగ తెల్గు యేకదా
తుoగ్లము నెంచభాద్యతలు తూనిగగుర్వులు యేలజీవనమ్
సంగ్లము ప్రాభవమ్మగుట సార్ధక బుద్ధియు యేల నిప్పుడున్
ఆంగ్లము వద్దుమాతెలుగు ఆత్మకు గౌరవ అంకితమ్ముగన్
ఆంగ్లము అస్తమించునది ఆదిగ ఎందుకు వేంకటేశ్వరా.. (37)

👉 ఆంగ్లం కేవలం కర్మయోగానికి ఒక సాధనం మాత్రమే; కానీ మన ఆత్మస్వరూపమైన భాష తేటతెలుగే కదా!
👉 తుంగతీరున తెలుగు నేర్పిన గురువులు, తల్లిదండ్రులు – వారి బాధ్యతలే మన జీవనపు అసలైన పునాది.
👉 సమాజంలో ఆంగ్ల ప్రభావం ఉన్నా, సార్ధకమైన జ్ఞానమూ, నిప్పులాంటి తెలివీ – ఇవన్నీ తెలుగులోనే బలంగా వికసిస్తాయి.
👉 ఆంగ్ల భాషా ఆధిపత్యాన్ని వద్దు; తెలుగు ఆత్మకు గౌరవమనే అంకితం అవసరం.
👉 ఆంగ్ల ప్రభావం ఒక రోజు అస్తమించిపోతుంది. కాని ప్రశ్న – అంతవరకు మనమే మన భాషను ఎందుకు విస్మరించాలి, ఓ వేంకటేశ్వరా?
*****
చం::అరుణ గ సూర్య కన్నుకళఆశ్రిత మౌనులె పావనాంగిగన్
సురసపు చంద్ర కన్నుకళ భూక్తికితోడగునీడ ధాత్రిగన్
పరువము తేజ కన్నుకళ పాశము శాంతిగ సుఖమ్ము దేహమున్
కరిగెడి లీలలేమనసుకామ్యము రోజులు వేంకటేశ్వరా..(38)
👉 ఉదయ సూర్యకిరణాల వలె కన్నుల కాంతి — మౌనమునకే ఆశ్రయం ఇచ్చే పవిత్రశక్తి లాగా ఉందని భావన. (సూర్యుడు = జ్ఞానప్రకాశం, మౌనం = అంతర్ముఖత్వం).
👉 అమృతమయమైన చంద్ర కాంతి కన్నులా భూలోకంలో జీవనానికీ, భోగానికీ తోడై మనకై ధాతృత్వమిచ్చే శక్తి. (చంద్రుడు = కరుణ, తృప్తి).
👉 యౌవన తేజస్సు కన్నులా — శాంతి, సుఖము పాశముగా మన శరీరమునందు అనుభవించబడుతుంది.
👉 అయితే ఈ సమస్త లీలలు కరిగిపోవు; మనసు కోరుకున్న కోరికలు రోజులు గడిచేకొద్దీ లయమైపోతాయి. కాబట్టి చివరికి శాశ్వతమైన దైవానుభవమే మిగులుతుంది, వేంకటేశ్వరా!
*****

ఉ::అన్యులు సద్భవమ్ములగు దారుల ధన్యత చెప్పనేలనున్ 

ధన్యులు నీదుసేవలగు దర్శన భాగ్యము నిత్య సత్యమున్ 

మన్యులు మానసమ్మును సమాన పరాత్పర లీల కోరగన్ 

నన్యులు దూషణమ్ములగు నమ్మక మేలను వేంకటేశ్వరా..(49)

ఇతరులు అనుసరించిన సద్భవముల మార్గాల మహిమను ఎంత చెప్పినా సరిపోదు.

నిన్ను సేవించడం, నీ దర్శనం పొందడం వలన కలిగే భాగ్యం శాశ్వత సత్యం, అదొక పరమమైన ధన్యత.

జ్ఞానవంతులు తమ మానసిక స్థితిని నీ పరాత్పర లీలలకు సమర్పించుకొని ఆనందిస్తారు.

అయితే, నిన్ను ఎరుగని వారు దూషణకే అలవాటు పడతారు, వారి విశ్వాసం తప్పుదారిలోనిది.

******

ఉ ::చూపు విశాలమై కదల భూదయ తీరున సర్వవేళలో 

రూపున కేమితక్కవ వరూధిని లక్ష్మియు తోడు నీడగన్ 

నూపున నవ్యభావభవ నూన్యత సవ్యత కాంతి చూపగన్ 

సూపుల రేడుగా రసపు సూత్రము తెల్పుము వేంకటేశ్వరా. (50)

నీ దృష్టి విశాలమైనది. భూమిపై జరుగుతున్న ప్రతీ కదలిక, ప్రతీ కాలంలోనూ నీ చూపులోనే ఉంది.

నీ రూపానికి సమానమైనది ఏదీ లేదు. ఆ రూపమునకు వరదాయిని అయిన లక్ష్మీదేవి సదా తోడుగా నిలుస్తుంది.

నవీనమైన భావజాలమును ప్రసాదించే నిన్ను దర్శించినవారు లోకజీవితములో సవ్యతతో, వెలుగుతో, మధురతతో నిండిన సౌందర్యాన్ని అనుభవిస్తారు.

ఓ వేంకటేశ్వరా, అనేక భావరూపాలను ఏకీకరించే రససూత్రాన్ని (జీవిత సత్యాన్ని) మాకు తెలియజేయు.

****

శా:+తద్వార్ధమ్మగు యగ్నితత్త్వముగనున్ తన్మాయ మూలమ్ముగన్

ప్రధ్వాప్రాణముగమ్యమే యగుటయున్ ప్రాభల్య తీర్మాణమున్

గద్వాల ప్రభవాగ్ని  కాల్చెగద లంకన్, ముప్పు  యో చింపుమా!

భద్వాభాద్యత వేంకటేశ్వరునిభారమ్ము నీడే యగున్.. (51)

యజ్ఞతత్త్వమే పరమార్థమై నిలుస్తుంది. అదే సమస్త సృష్టి మూలముగా ఉంది.

ప్రపంచమంతటా ప్రాణమే పరమమగు సాధనము, జీవనబలానికి మూలాధారమని స్పష్టమవుతుంది.

అగ్ని ప్రభావం అంతటా వ్యాపించి, రక్షణ లేనివారిని దహించేస్తుంది. ఇది కాలానుగుణమై శాసించే తత్త్వము.

కానీ ఆ యజ్ఞప్రభావమూ, అగ్నితీక్ష్ణత కూడా వేంకటేశ్వరుని భుజానికే భారమవుతుంది. ఆయనే భక్తుల రక్షకుడు.

*****

ఎంతనుజెప్పదా మనసు యె ల్లలు యేమియు యెన్ని మూలలో

అంత ననంతమే కళలు ఆశలు నీడలు పుట్టి గిట్టుటే

వింతలు విశ్వమాయలగు విద్దెల తీరున సర్వలీలగన్

సంతస భావమేబ్రతుకు సాధన జీవగు వేంకటేశ్వరా.. (52)

పద్య భావవ్యాఖ్య:

మనసు ఎంత చెప్పినా తీరని అలల వలె, ఎన్ని మూలల్లో ఎన్ని రూపాల్లో తచ్చాడుతూనే ఉంటుంది.

అవి అంతం లేని కలలు, ఆశలు, నీడలు లాంటివి — పుడుతూ మాయమైపోతూ, కానీ పూర్తిగా నిండని దాహం లాగా ఉంటాయి.

ఈ విశ్వమంతా మాయామయమే. ఆ మాయావింతలన్నీ నీ సర్వలీల తత్త్వమే.

అందుకే, బ్రతుకు అన్నది చివరికి సంతసభావమే. అదే జీవనసాధన. ఆ ఆనందమంతా నీవే, వేంకటేశ్వరా!

*****

చం::కృతయుగమందు నిత్యమగు నెల్లరు శాస్త్రము నామ ధ్యానమున్ 

కృతువుల తీరుయజ్ఞములు కామిత భావ ఫలమ్ము త్రేత యున్   

ప్రతిదిన నర్చనల్ కళల పాఠ్యము సిద్ధికి ద్వాపరoబునన్ 

స్థితిగతి నీదుకీర్తనలు శీఘ్రము మోక్షము వేంకటేశ్వరా (53)

కృతయుగంలో శాస్త్రబద్ధమైన నామస్మరణ ధ్యానమే నిత్యకార్యంగా నిలిచింది.

త్రేతాయుగంలో యజ్ఞకార్యాలే ప్రధానము, అవే భక్తుల కోరికలకు ఫలితమిచ్చాయి.

ద్వాపరయుగంలో ప్రతిరోజు పూజలు, అర్చనలు, పాఠ్యకర్మలు మోక్షమార్గసాధనమయ్యాయి.

కలియుగంలో నీ కీర్తనలే మన స్థితిగతులు. అవే మోక్షానికి శీఘ్రసాధనమవుతున్నాయి, వేంకటేశ్వరా!

*****

ఉ::దివ్యమనస్సుగానియమ దీప్తియు మంగళ మౌను నిత్యమున్

సవ్య యశస్సుగాబలము సాక్షిగ సమ్మతి గాను సత్యమున్

భవ్య భవామృతమ్మును సబంధము తీరున పంచ గల్గగన్

రవ్వవెలుంగుజీవితము రాత్రి పవల్లగు వేంకటేశ్వరా (54)

పద్య భావవ్యాఖ్య:

భక్తుని మనసు దివ్యమై, నిత్యమూ యమ నియమాలతో ప్రకాశించి, మంగళమయమైన మౌనంలో నిలవాలి.

సత్యసాక్షిగా నిలిచి, సవ్యమార్గంలో నడిచే యశస్సు, బలం, సమ్మతి అన్నీ నీదియే.

భవ్యమైన నీ కరుణభవామృతాన్ని, బంధముల నుండి విముక్తిని పంచేది నీవే.

చిన్న రవ్వలంటి జీవితం చీకటి రాత్రులా మారిపోతుంది; దానిని వెలుగునింపేది నీవే, వేంకటేశ్వరా.

*****

ఉ ::కోరిక లేని మానవుడు గొప్పలు చెప్పుట నమ్మవచ్చునా

 తీరిక నాదినమ్ము యన తీర్పుగ తేట తనమ్ము నేనుగా 

నారిని నమ్మగల్గగల యాశయ ముంచియు సేవలవ్వగా 

చేరిక భక్తివల్లనిజ చిత్తము నుంచుటె వేంకటేశ్వరా (55)

పద్యార్థం:

– లోలోపల ఆశలు లేని వాడెవరూ లేరు; కావున ఆశలు లేవని చెప్పేవాడిని నమ్మడం కష్టం.

– "నేనెప్పుడూ తీరికలోనే ఉంటాను" అని చెప్పేవాడిని కూడా నమ్మడం కష్టం. మనిషి నిరంతరం వ్యాపారాల్లోనే ఉంటాడు.

– ఆశలు, కోరికలు పక్కన పెట్టి సేవ చేయగలిగితేనే నిజమైన విశ్వాసం, నిజమైన సమర్పణ అవుతుంది.

– ఏ ఆశ లేకుండా, తపన లేకుండా, కలుష రహితమైన మనసుతో నీ వద్ద ఉండగలిగే స్థితి మాత్రం భక్తి వల్లే వస్తుంది, వేంకటేశ్వరా!

******

ఉ::కోపము భీమసేన పలుకో సహనమ్మున బుద్ధి తత్త్వమున్

శాపము ఖాండవం దహన సాకు యహరమ్మగు యగ్ని దేవగన్ 

తాపము కృష్ణలీలగు సుదర్మము నీతిగ న్యాయమేయగున్ 

పాపము తల్లి తండ్రితనయ పాఠ భరతమ్ము వేంకటేశ్వరా (56)

ఇదిగో వరుస భావం:

 → భీముని కోపం మహా శక్తి, దానిని నియంత్రించేది సహనం; బుద్ధి తత్త్వమే ఆ సమతౌల్యం.

 → అర్జునుడు–కృష్ణుడు ఖాండవవనాన్ని దహించినప్పుడు అగ్నిదేవుని సహకారమే ప్రధానమైంది.

→ కృష్ణుని లీలలు భవతా పహరమైనవి; సుదర్మ సభలో ధర్మన్యాయములు స్థిరపరచబడ్డాయి.

 → తల్లిదండ్రులు పిల్లలకు ధర్మపాఠాలు నేర్పాలి; భరతగాధలలో ఉన్న పాఠం అదే.

→ ఈ సర్వతత్త్వాలను కలిపే ధర్మస్వరూపుడే వేంకటేశ్వరుడు.

*****

ఉ::నీప్రభ రూపదర్శనము నిర్ణయ లక్ష్యము సమ్మతే యగున్

నీప్రకరమ్ముగా పలుకునిక్కముగా నిడు దేవదేవరా

నీ ప్రభభూషణమ్ము రమణీ యము రమ్యత నేస్తమే యగున్

నీప్రభ నామసం స్మరణనిశ్చలమోక్షము వేంకటేశ్వరా.. (57)

ఓ వేంకటేశ్వరా! నీ దివ్య రూపదర్శనమే జీవితపు పరమ లక్ష్యం అని నా నిర్ణయమూ, నా సమ్మతమూ.

నీవు సృష్టికి మూలము, సమస్తం నీ ప్రకటనే. కాబట్టి నీ గూర్చి పలకడమే నిజమైన సత్యవచనం.

నీ భూషణాలు, నీ రూపమంతా మధురసౌందర్యమయమై, భక్తుల మనస్సుకు ఆనందకరమైనవే.

నీ నామస్మరణమే చిత్తశుద్ధి, అది నిశ్చలముగా మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తుంది.

******

ఉ::ఈతడు దేవదేవుడగు యీ శ్వర శక్తిగ బుద్ధిలాత్మగన్

శ్రీ తజనాలిగాచు జయశ్రీ రమ పృద్విగ శ్రీనివాసుడున్

శ్వేత కళాంభుజాసమయ శ్రీసతి శ్రీమతి పద్మనాభుడున్

వ్రాతలు భక్తహృద్యమగు వాక్కుసమర్ధత వేంకటేశ్వరా.. (58)

ఈతడు దేవదేవుడగు, ఈశ్వర శక్తితో కూడిన, బుద్ధి, ఆత్మరూపుడగు వాడు.

శ్రీజనుల సమూహానికి ఆధారుడై, విజయశ్రీ కలిగిన రమా–భూమిదేవి సమేతుడై శ్రీనివాసుడు.

శ్వేత పద్మములవంటి శోభ కలిగిన, శ్రీ సతి (లక్ష్మీదేవి), శ్రీమతి (పద్మావతి) సమేతుడై పద్మనాభుడై వాడగు వాడు.

భక్తుల హృదయములకు ఆప్యాయతనిచ్చే వాక్ప్రసాదముతో సమర్థుడైన వేంకటేశ్వరా!

********

శా::నీపాదంబులునమ్మి నిన్నుగనగన్ నీసేవ భాగ్యమ్ముగన్ 

నీప్రేమమ్ముసహాయమేకళలుగన్ నీమూర్తి నేస్తమ్ముగన్ 

నీపీయూషత సర్వహృద్యమలుపుల్ నిన్నాడు వాక్యంబులన్ 

నీపై బుద్ధులు వేంకటేశ్వరకళా నీమమ్ము సత్వార్యగన్.. (59)

వరుస భావం

నీ పాదంబులను నమ్మి నిన్నే పొందుదుము, నీ సేవ భాగ్యముగా భావించుదుము

నీ ప్రేమయే సహాయం, నీ కళ్ళే సాక్షిగా, నీ మూర్తియే నేస్తముగా నిలచెదము

నీ పీయూషము (అమృత వాక్యము) హృదయ మలినములను పోగొట్టును, నీ వాక్యములే శాశ్వతములు

నీపై బుద్ధులన్నియు కలిసెను; వేంకటేశ్వర కళా! నీ మమ్మును సత్కార్యమునకు నడిపించు

*****

మకో::జ్ఞానలాలస సర్వతీర్థము నమ్మకమ్మగ నేస్తమై

 ధ్యాన పర్వము నిత్య సత్యము దాతలక్ష్యము జ్ఞానమై 

 ప్రాణ నేస్తము ధర్మ మార్గము పాప పుణ్యము కర్మలై 

మౌనజీవము సంపదేయగు మౌఖ్యమేయగు కాలమున్..(60)

మానవమ్ముయు వేంకటేశ్వర మంచి చెడ్డలు బుద్ధిగన్

వరుస భావం

జ్ఞానాన్ని పొందాలనే తపన, అది అన్ని తీర్థాలకన్నా పవిత్రమైనది.

ఆ జ్ఞానం ధ్యానపర్వమై, నిత్యసత్యమై, దాతల లక్ష్యమై ఉంటుంది.

జీవన ప్రాణమైన స్నేహం, ధర్మమార్గం, పాపపుణ్యముల కర్మల రూపమై మనుష్యుని జీవితం సాగుతుంది.

మౌనమే జీవన సంపద, అదే మాటలకన్నా గొప్పదైన ధనము. కాలమే దీనికి సాక్షి.

ఈ మానవ జీవనంలో వేంకటేశ్వరుని శరణు పొందినవాడు మంచిచెడ్డలను బుద్ధితో గ్రహించి యథార్థమైన మార్గంలో నిలబడతాడు.

*****

త::భవుడు తీర్పుగ సర్వవేళల భవ్యతేయగు తీరునా 

భవిత నెంచియు శఖ్యతేయగు భాద్యతేయగు నేడుగన్ 

నవవిధంబగు వేంకటేశ్వర నమ్మబల్కగ సేవలే 

శివుడు లేడని వారణాసియె జీవుడా యిటురాకుమా(61)

పద్యార్థ వివరణ

– ఈ జగత్తు నడిపించే భవుడు (ఈశ్వరుడు) అన్నివేళలా తీర్పు చేసే వాడు. ఆయన నిర్ణయమే సర్వజనుల భవ్యతను నిర్ధారిస్తుంది.

– మనిషి భవిత (భవిష్యత్తు) ఏదైనా అనుకున్నా, దానికి తోడు బాధ్యతలు తప్పవు. సఖ్యత (స్నేహం, సంబంధం), భాద్యత రెండూ కలసి నేటి జీవనాన్ని నిర్మిస్తాయి.

– వేంకటేశ్వరుని నవవిధ భక్తి మార్గములు (శ్రవణం, కీర్తనం మొదలైనవి) నమ్మి చేసే సేవలే నిజమైన శరణాగతి.

– కాశీ (వారణాసి)లో శివుడు లేడని అనడం ఎంత అసంబద్ధమో, అలాగే వేంకటేశ్వరుని సేవలే లేవని అనడం కూడా అంతే అసంభవం. జీవుడు (మనిషి) ఇలాంటివి ఎట్టకీ అనకూడదు.

*******

ఉ::కమ్మని కాల మే యగుట కావ్య పరంపర మాలమవ్వ గన్

నమ్మిన విద్దె లన్ని కల గా నవకా మది నీదు భక్తిగన్

సమ్మెట లోకవాక్కులన  సంతన సంభవ గొప్ప మాదిరిన్

మమ్మన నీదుమార్గమగు మాయలు మార్చుము వేంకటేశ్వరా..(62)

 → కవిత్వం, సాహిత్యం పుష్పించు సమయం.

 → శ్రేష్ఠమైన కవిత్వములు ఒక మాలగా ఏర్పడుట.

→ విద్యలన్నియు, భక్తి యందు కేంద్రీకృతమై, శ్రద్ధా రూపముగా మారుట.

 → లోక వాక్యములలో, సత్య వాక్యములు సంతానముగా వెలువడుట.

 → మాయలన్నియు తొలగించి, నీ దివ్యమార్గములో నడిపించుమని ప్రార్థన.

*******

ఉ::కమ్మని కాల మే యగుట కావ్య పరంపర మాలమవ్వ గన్

నమ్మిన విద్దె లన్ని కల గా నవకా మది నీదు భక్తిగన్

సమ్మెట లోకవాక్కులన  సంతన సంభవ గొప్ప మాదిరిన్

మమ్మన నీదుమార్గమగు మాయలు మార్చుము వేంకటేశ్వరా.. (63)

 → కవిత్వం, సాహిత్యం పుష్పించు సమయం.

 → శ్రేష్ఠమైన కవిత్వములు ఒక మాలగా ఏర్పడుట.

→ విద్యలన్నియు, భక్తి యందు కేంద్రీకృతమై, శ్రద్ధా రూపముగా మారుట.

 → లోక వాక్యములలో, సత్య వాక్యములు సంతానముగా వెలువడుట.

 → మాయలన్నియు తొలగించి, నీ దివ్యమార్గములో నడిపించుమని ప్రార్థన.

*******

త::నవవిధాన మనే స్థితీ నవనాడులే పలుకవ్వగా 

భవ సుధామధురమ్ముమాధురి భావబంధమునీడగా 

సవివరమ్మగు కాలనిర్ణయసర్వమేయగుటేయగున్ 

రవళి వాక్కులు వేంకటేశ్వర రమ్యతావిధితీరుగన్..(64)

పద్యార్థం

జీవశరీరంలోని నవనాడులు మన ఆధ్యాత్మిక, ప్రాణశక్తుల విభాగాలు. వీటిని సమన్వయపరచే స్థితిని నవవిధానము అని సూచించారు. ఇది యోగమార్గానికీ, ఆత్మజ్ఞానానికీ సంకేతం.

భవసాగరంలో జీవన అనుభవాలు అమృతస్వరూపమైన మాధుర్యాన్ని ప్రసాదించగలవు. కాని అవి భావబంధనాల వల్ల మానవుణ్ని కట్టిపడేస్తాయి.

సమయమే అన్ని నిర్ణయించే శక్తి. కాలం సవివరముగా అన్ని విషయాలను స్థిరపరుస్తుంది. ఆ కాలనియమమే సృష్టి, స్థితి, లయలకు కారణం.

వేంకటేశ్వరుని కరుణవాక్కులు సత్యస్వరూపమైన రవళి (సూర్యకిరణాలు లాగా ప్రకాశించే) వాక్కులు. అవి రమ్యతా, శాంతి, మాధుర్యాలన్నీ ప్రసాదించి జీవనాన్ని సార్ధకంగా మార్చుతాయి.

*****

త::“తలపగాయన విశ్వనాధుని తత్త్వమే సమయమ్ము గా”

పిలుపులవ్వగ సంభవమ్మగు పీయుషమ్మగు తీరునా”

“విలువ లన్నియు కాలమాయల విద్దెలేయగు మిత్రమా”

మలుపులన్నియు వేంకటేశ్వర మాయలేయగు నిత్యమున్”.. (65)

👉 మనసును ఆ విశ్వనాథుని తత్త్వంలో కేంద్రీకరించినపుడు, అది నిజమైన సమయోచిత జీవన మార్గం.

👉 ఆ తత్త్వ పిలుపు విన్నవెంటనే జీవనసారమనే అమృతం లభిస్తుంది.

👉 లోక విలువలన్నీ కాలమాయలో కలిసిపోతాయి, నిజమైన మిత్రత్వం కేవలం దైవమాత్రమే.

👉 జీవనంలోని మలుపులు అన్నీ చివరికి వేంకటేశ్వర మాయలో భాగమే. ఆయన తత్త్వమే నిత్యసత్యం.

******

ఉ::చిత్తము శుద్ధితో కలగు చిన్మయ సత్క్తృత భక్తియేయగున్ 

బొత్తెము నిష్కృతా వలన బోధల భక్తియు జ్ఞానమేయగున్ 

చిత్తము మోక్షమే బ్రతుకు చేరువ లక్ష్యము శాస్త్ర జ్ఞానమున్ 

విత్తము ముక్తి కోరికలె విద్దెల ఛాత్రము వేంకటేశ్వరా.. ( 66)

👉 చిత్త శుద్ధి వలన కలిగే భక్తి చిన్మయస్వరూపం, అది సత్కృతముగా నిలుస్తుంది.

👉 పాపనిష్కృతి, విముక్తి వలన భక్తి బోధతో కలసి జ్ఞానరూపమవుతుంది.

👉 చిత్తానికి అంతిమ లక్ష్యం మోక్షమే. బ్రతుకులో అది చేరువ అవుతుంది శాస్త్రజ్ఞానం ద్వారా.

👉 ధనమూ కోరికలూ తాత్కాలికం. కానీ ముక్తి కోసం వేంకటేశ్వరుని ఆశ్రయించటమే శాశ్వతం..

*****